Munavvarqori.ADIBUS-SONIY

Makotibi ibtidoiya shogirdlarina alifbodan so‘ng o‘qutmak uchun mumkin darajada ochiq til va oson tarkiblar ila yozilmish qiroat kitobi

BISMILLAHIR ROHMANIR ROHIYM

Hamd

Alloh taolo hazratlari bizni yo‘qdan bor qildi. Kichik edik, katta qildi. Och edik, rizq berub to‘ydirdi. Yalang‘och eduk, kiyim berdi. Ko‘rmak uchun ko‘z berdi. Eshitmak uchun quloq berdi. So‘zlamoq uchun til berdi. Yurmak uchun oyoq berdi. Ishlamak uchun qo‘l ham kuch berdi. Yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirmak uchun aql-hush berdi. Xususan, bizga iymon berib, o‘zining birligiga inontirdi. Barcha payg‘ambarlarning afzali bo‘lgan Muhammad alayhissalom hazratlariga bizni ummat qildi. Ham dinlarning eng haq va to‘g‘risi bo‘lgan islom dini ila musharraf qildi. Bu narsalarning har biri Alloh taoloning bergan ulug‘ ne’matlaridir. Bulardan boshqa qancha ne’matlar bergandirki, yozmoq va sanamoq ila ado qilmoq mumkin emasdir. Bu ne’matlarning har birisi uchun Alloh taolo hazratlariga doimo hamd va shukr etmak barchamizga vojibdir. Alloh taologa aytiladirgan hamd va shukurlarning eng yaxshisi bergan ne’matlarini o‘z o‘runlariga ishlatmak va buyurgan ishlarini chin ko‘ngil ila qilib, qaytargan ishlaridan bor kuch ila o‘zini tortmoqlikdir.

Bayt:
Bandaning hargiz qo‘lidan kelmag‘ay,
Ne’mati Haq shukrini etmak tamom.
Yaxshisi uldurki, har bir ne’matin
O‘z yerig‘a sarf qilgay xosu om.
«Qil!» — deganin jonu dil birla qilub,
«Qo‘y!» — deganin o‘ziga bilgay harom.

SALOVOT

Bizning dinimiz — islom, o‘zimiz musulmondirmiz. Bizga islom dinini o‘rgatgan va musulmonligimizga sabab bo‘lgan afandimiz Muhammad alayhissalom hazratlaridir. Bu zot Alloh taoloning eng yaqin va eng suyuklik bandasi edilar. Shul sababli boshqa bandalariga to‘g‘ri yo‘llarni ko‘rsatmak va egri yo‘llardan qaytarmak uchun bu zotni elchi qilib yubordi va hamma bandalariga bosh va payg‘ambar qildi. Bu zot ham nihoyatda to‘g‘rilik ila Alloh taoloning hamma buyruqlarini sahobalariga o‘rgatdilar, sahobalar bobolarimizga va bobolarimiz bizga yetkurdilar. Shu yo‘l ila biz musulmon bo‘ldik. Mana shul Muhammad alayhissalom bizning payg‘ambarimiz va biz shul zotning ummatlaridurmiz. Shuning uchun bu zotning o‘zlariga va barcha av-lod, qarindosh va sahobalariga Alloh taolodan rahmat tilamak va bu zotning ko‘rsatgan yo‘llaridan va aytgan so‘zlaridan zarracha chiqmaslik har bir musulmonman degan kishiga lozimdur.

ILM

Ilm — bilmagan narsalarini bilganlardan o‘rganmoqdir.
Odam bolasi tug‘ilgan zamonda hech narsani bilmas. Hattoki so‘zlamoq, yozmoq, yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirmak kabi eng kerakli narsalardan mahrumlik holda dunyoga kelur. So‘ngra oz-oz o‘rganmoq ila har narsani bilur.
Otalarimiz, onalarimiz, ulug‘larimiz va muallim afandilarimiz ushbu bilgan narsalarimizni o‘rgatmagan bo‘lsalar edi, hozirda biz ham hech narsani bilmas eduk. Shuning uchun odam bolalariga ziyoda lozim bo‘lgan narsa — bilmaganlarini bilganlardan so‘rab va o‘qub o‘rganmak, ya’ni ilm degan aziz va foydali narsani qo‘lga olmak uchun harakat qilmoqdir. Ilm — odamning zehnini ochar, aqlini orttirar, bilmagan narsalarini bildirur, dunyoda baxtli va izzatli qilur. Oxiratda saodatli va sharofatli qilur.

Bayt:
Ilmdur dunyoda eng yaxshi hunar,
Ilmsizdan yaxshidur gung ila kar.
Har kishi ilm-la bo‘lsa oshno,
Izzatu davlatda bo‘lg‘ay doimo,
Ilmsiz odam zalilu xor o‘lur,
Ilmsizlardan hamma bezor o‘lur.

AXLOQ DARSLARI

Odob

Bir kishi Luqmoni hakimdan: «Odobni kimdan o‘rgandingiz?» — deb so‘ramish. Luqmoni hakim: «Odobni odobsizlardan o‘rgandim», — deb javob bermishlar. Ul kishi yana so‘ramishki: «Odobni odobsizlardan qanday o‘rgandingiz?»
Luqmoni hakim javob bermishlarki: «Doim kishilarning qilgan ishlariga va so‘zlagan so‘zlariga diqqat ila qarab yurdim. Kimdan yomon so‘z eshitsam, ul so‘zni hech bir so‘ylamadim, kimdaki bir yomon ish ko‘rsam, ul ishni hech bir qilmadim, shuning ila odobli bo‘ldim».
Hissa: odobli bo‘lurman degan kishi har narsaga izzat ko‘zi ila boqub, izzat olur. Qaysi ish ko‘ziga yaxshi ko‘run-sa, ul ishni qilmoqg‘a harakat qilur. Va qay ish ko‘ziga yomon ko‘rinsa, ul ishdan o‘zini tortur. Bunday qilgan kishi, albatta, odobli bo‘lur.

Iskandar Zulqarnayn

O‘tgan zamonda Iskandar degan ulug‘ bir podshoh bor edi. Bir kun bir devonaga yo‘liqsi. Devonaning ba’zi harakatlari podshohga xush kelub, aytdiki: «Ey devona, mandan bir narsa so‘ragil». Devona aytdiki: «Ey podshohi olam, pashshalar manga har vaqg tashvish beradurlar. Yuz va qo‘llarimni choqub, xafa qiladurlar. Buyursangizki, pashshalar manga bunday ozor bermasalar».
Podshoh aytdi. «Ey devona, mandan shunday narsa so‘ragilki, ul narsa manim hukmimda bo‘lsun. Man pashshaga nechuk buyruq qilurman?»
Devona aytdi: «Ey podshoh, dunyodagi maxluqlarning eng kichkinasi va ojizrog‘i pashshadir. Shul pashshagaki hukmingiz yurmasa, emdi sizdan nima so‘rarman?»

Hissa:
Dunyoda sening na hojating vor,
So‘ragil oni san Xudodan, ey yor.

Lofchi

Bir lofchi kishi bor edi. Lof va yolg‘on so‘zlarni ko‘p so‘zlar edi. Bir kun bir majlisda dengizlarning ahvolidan va dengizda ko‘rgan tomoshalaridan hikoya qildi. Majlisdagi kishilardan biri so‘radiki: «Ey birodar, siz dengizda ko‘p sayohat qilganga o‘xshaysiz, dengizlarning baliqlari qanday bo‘lur ekan?»
Lofchi ul kishiga boqub: «Haligacha siz dengiz baliqlarini ko‘rganingiz yo‘qmi? Dengiz baliqlari tuyaga o‘xshash ikki uzun shoxli bo‘lurlar»,— dedi.
Majlisda o‘lturganlar bildilarki, ul bechora na tuyani ko‘rgan ekan va na dengiz balig‘ini.
Barchalari birdan kulishib yubordilar. Lofchi uyalib, majlisdan chiqib ketdi.

Hissa:
O‘g‘ul, parhez qil san ham hamisha lofu yolg‘ondan —
Ki yaxshidur sukut etmoq, aytub yolg‘onu yolg‘ondan.

Ikki yo‘ldosh

Ikki kishi do‘st va yo‘ldosh bo‘lib, safarga chiqdilar. Yo‘lda bir ayiq chiqib, bularga yugurib hujum qildi. Bularning biri yosh va chaqqon edi. Shu sababli tezlik ila qochub, bir yerga bekindi. Ammo ikkinchisi o‘zining keksaligi va kuchsizligidan qocholmay qoldi. Nachora, o‘zini bir yerga tashlab, o‘likga o‘xshab qimirlamay yotdi. Ayiq kelub, buni iskab-iskab, o‘luk gumon qilib, zarar yetkurmay tashlab ketdi.
Ayiq ketgandan so‘ngra yo‘ldosh bekingan yeridan chiqub keldi va kulib aytdiki: «Ey yo‘ldosh, qulog‘inga ayiq nima deb shivirladi?»
Yo‘ldosh javob berdi: «Ayiq qulog‘imga, bunday ojizlik vaqtida seni tashlab ketadurg‘on kishiga bundan so‘ng aslo yo‘ldosh bo‘lma, deb shivirladi».
Hissa: Shunday kishilar ila do‘st va yo‘ldosh bo‘lmoq kerakki, shodligingga shod,
xafaligingga xafa bo‘lsun. Oshga o‘rtoq, boshga to‘qmoq bo‘lmasin.

To‘g‘ri javob

Otasi o‘lub, bir kishi o‘ldi boy,
Ki qoldi anga molu mulk, saroy.
Oning oldiga bir faqir kelib,
Salom ayladi ko‘p tavoze qilib,
Dedi: «Man sanga tug‘ma qardoshman,
Bu molu manolingga yo‘ldoshman.
Otangdan chu qoldi sanga buncha mol,
Bo‘lib ber menga yarmini ushbu hol».
Ul odam dedi hayrat ila ango:
«Nechuk san qarindosh o‘lursan mango?»
Faqir aydi: «Ey mehribonim, eshit;
Quloq sol, bu arzi nihonim eshit,
Sanu man hama olam insonlari,
Emasmizmi bir odam o‘g‘lonlari?»
Bu so‘zni eshitgach, tabassum qilib,
Bir oltun chiqardi, dedi: «Ol kelib»
Ul aydi: «Birodar, bu qanday suxan,

Manga shulmidir hissa merosdan?»
Javobida ul mardi shirin kalom,
Dedi: «Sokit o‘l, bilmasun xosu om.
Eshitsa gar o‘zga qarindoshlar,
Uzog‘u yaqin, yoru yo‘ldoshlar,
Bo‘lib olsalar, molu mulk tamom,
Sango tegmagay bir tiyin, vassalom».

Pand

Yaxshi muomalani do‘st va dushmanga barobar qilmoq lozimdur. Chunki yaxshi so‘z do‘stlarning do‘stliklarini ortturur. Dushmanlaringni do‘stlikka aylantirur.

Nazm

Bo‘lur xulqu xush ham suchuk til bila,
Yetaklab ulug‘ filni qil bila.
Chiqar yaxshi so‘z-la ilon inidan,
Yomon so‘z ila musulmon dinidan.

Jo‘g‘rofiya

Yerning ahvolini bildiradurg‘on ilmni jo‘g‘rofiya deyilur. Yer bizning ko‘zimizg‘a tekisg‘a o‘xshab ko‘rinsa ham, aslida tekis emas. Balki po‘rtaxolg‘a o‘xshash yumaloqdir. Avvallarda «Yer ho‘kizning shoxida turadir», degan so‘zlarga har kim ishong‘on bo‘lsa ham, hozirg‘i zamonda andog‘ so‘zlarning aslsizlig‘i har kimga ma’lumdir. Yer hech narsaning ustida turmas. Balki havoning o‘rtasi muallaq turadur.
Po‘rtaxolning yuzi o‘zining po‘sti ila qoplong‘onig‘a o‘xshash yer yuzining ham to‘rtdan uch bo‘lagi sho‘r suvlar ila qoplanmish, qolg‘on bir bo‘lagi tosh, qum va tufrog‘lar ila qoplanmishdur.
Suv ila qoplong‘on o‘rinlarini dengiz, ko‘l va daryo deyilur. Tosh, qum va tufrog‘lar ila qoplanmish o‘rinlarini qurug‘liq deyilur.
Dengizlar besh bo‘lak bo‘lib, Bahri muhiti kabir, Bahri muhiti hind, Bahri muhiti atlas, Bahri muhiti munjamidi shimoliy, Bahri muhiti janubiy deb atalurlar. Ushbu dengizlar qurug‘likning atrofini o‘rab olmish ulug‘ dengizlardur. Bulardan boshqa qurug‘likning orasig‘a yorib kirmish nihoyatda ko‘p ko‘l va dengizlar bordur. Mashhurroqlari: Oq dengiz, Qora dengiz, Shimol dengizi, Kaspiy dengiz, Manosh dengizi, Bahrang dengizi, Boltiq dengizi, Atalar dengizi, Marmara dengizi, Azov dengizi, Bahri ahmar, Yaponiya dengizi va Chin dengizlaridur. Qurug‘liq ham besh qitaga bo‘linib, Yevropa, Osiyo, Amriqo, Afriqo, Avstraliya deb atalur.

Hajjoj ila darvesh

O‘tgan zamonda Hajjoj ismli bir zolim podshoh bor edi. Ko‘p ulamo va saidlarning boshlarini kesmish va qonlarini to‘kmish edi. Aning jabr va zulmi shul darajaga yetmishdur, tarix kitoblarining har birida aning ismini Hajjoji zolim deb yod qilmishlar.
Mana ushbu Hajjoj bir kun yo‘lda bir darveshga yo‘liqdi. Oldiga chaqirib: «Ey darvesh, manim haqimga bir yaxshi duo qil!» — dedi. Darvesh qo‘lini duoga ko‘tarib: «Yo Rab! Bu zolimni jonini tezroq olg‘aysan», — deb duo qildi. Hajjoj achchig‘lanib: «Na uchun bunday yomon duo qilursan?» — dedi. Darvesh: «Agar san tezroq o‘lsang, gunohing ko‘paymas. Va barcha fuqaro sening zulmingdan qutulur. Shuning uchun manim bu duom ham sanga va ham barcha kishilarg‘a foydalidur», — dedi. Darveshning to‘g‘ri javobi Hajjojga xush kelub, ko‘p in’omlar berdi. Ham ul kundan boshlab zulmdan qo‘l yig‘di.

AXLOQ DARSLARI

Tarbiyali bola

Tarbiyali bola ulug‘larni izzat va hurmat qilur. O‘zi barobarig‘a yaxshi muomala qilur. Va o‘zidan kichiklarg‘a shafqat va marhamat qilur. Har kimning qadrini bilur. O‘zidan rozi qilmoqg‘a harakat qilur. Qo‘lidan kelganicha boshqa insonlarg‘a yordam berur. Insonlikg‘a yarashg‘an ishlardan o‘zini tortmas. Yarashmag‘an ishlarning (qancha foydalik bo‘lsa ham), yaqiniga bormas. O‘zi bilmaydurg‘an so‘zlarg‘a va qo‘lidan kelmaydurg‘on ishlarg‘a aslo aralashmas. Har ishda to‘g‘rilikdan ayrilmas. Doimo yaxshini yaxshi, yomonni yomon der. Har so‘zni vaqtig‘a va joyig‘a qarab so‘zlar. Har ishda bir foydani ko‘zlar. O‘zlarig‘a yoki boshqa insonlarg‘a foydasi tegmaydurg‘on ishlarg‘a qadam qo‘ymas. Hech kimning ishig‘a, kuchig‘a zarar yetkurmas. Tarbiyasiz, yomon bolalarga qo‘shilmas. Ota va onasining, muallim va xalfalarning so‘zlaridan chiqmas. Har ishda insofni qo‘ldan bermas. Birovdan bir yaxshilik ko‘rsa, esidan chiqarmas. Qo‘lidan kelmagan ishni ustig‘a olmas. Ustig‘a olgan xizmatini qilmay qoldirmas. «Millat» degan so‘zni jonidan ortiq suyar.

Shafqat va marhamat

Odam bolalarig‘a lozim bo‘lgan yaxshi ishlarning biri muhtojlarg‘a shafqat va marhamat qilmoqdur. Shafqat va marhamat esa birov bir narsani so‘rag‘on vaqtida bor bo‘lsa, ayamasdan bermak, agarda yo‘q bo‘lsa, shirin so‘z ila uzr etmoq va qo‘ldan kelganicha boshqalarg‘a yordamda bo‘lmoqdur. Janobi Haq taolo hamma maxluqlarni bir-birig‘a muhtoj va bir-birig‘a sabab qilub yaratmishdur. Podsho gadog‘a, gado podshohg‘a, boy faqirg‘a, kofir mo‘ming‘a, mo‘min kofirg‘a hosil, hamma bir-birig‘a muhtojdir.
Bu muhtojliq yolg‘iz insonlar orasida bo‘lmay, insonlar ila dunyodag‘i jonliq va jonsizlarning barchasini orasida hamma vaqt ko‘rilmakdadur. Insonlar minmoq, yuklarini ortmoq, yerlarig‘a ekin sochmoq, sut va go‘shtlarini yemoq va ichmoq uchun ot, tuya, eshak, qo‘y, sigir, ho‘kiz, baliq, tovuq kabi har xil hayvonlarg‘a muhtoj bo‘lurlar.
Hayvonlar esa rizqlarini o‘tkarmoq va bolalarini tarbiya qilmoquchun ko‘p vaqtlarda insonlar tarafidan ekilgan o‘t, pichan va g‘allalarg‘a va soling‘an imoratlarg‘a muhtoj bo‘lurlar. Shul sababli shafqat va marhamat to‘g‘risida insonlik, hayvonlik, kofirlik, mo‘minlik, yaqinlik, uzog‘lik, boylik va faqirlik kabi farqlarni e’tibor qilmay, barchani barobar ko‘rmoq lozimdur.

Ali ila Vali

Ali ismlik faqir bir bola bor edi. Bir kuni och qoldi. Non izlab ko‘chag‘a chiqdi. Qo‘shnilardan birining Vali ismlik bir o‘g‘li bor edi. Vali qo‘lig‘a bir parcha non ushlab, eshigining oldida yeb turgan edi. Bechora Ali esa ochlikdan o‘lum darajasig‘a yetkan edi. Valining qo‘lidag‘i nonni ko‘rg‘ani zamon oldig‘a borib, bo‘ynin egib, «o‘rtoqjon, ozgina noningdan bersang-chi», dedi. Vali esa tosh ko‘ngillik, shafqatsiz bola edi. Shu sababli Alining holiga hech bir rahm qilmay: «Bor ket, sanga beradurgan nonim yo‘q», — dedi. Oradan ko‘p vaqt o‘tmadi. Bir kun Valining bir echkisi yo‘qoldi. Vali echkisini axtarmoquchun dalag‘a chiqdi. Ko‘p yurdi, oxirida tashna bo‘ldi.Har tarafdan suv izladi, hech bir yerdan suv topolmadi. Suvsizlikdan yiqilmoq darajasig‘a yetkan holda uzoqdan ko‘zi Aliga tushdi. Ali bir daraxtning soyasida qo‘ylarini o‘tlatib, oldig‘a bir ko‘zada suv qo‘yib o‘tirmish edi. Vali shodlik ila Alining oldig‘a borib: «Birodar, suv bermasang, tashnaliqsan o‘lurman», — dedi. Ali faqir bo‘lsa ham oliyjanob bir bola edi. Valining holiga shafqat va marhamat qilub, ko‘zani uzatdi. Vali to‘ygunicha suv ichib, tashnalik balosidan qutuldi. Va o‘zining ulda qilg‘an marhamatsizlig‘ig‘a Alidan afu so‘rab, minnatdorlik izhor etdi.

Isrof, buxl va saxovat

Isrof o‘rinsiz va zaruratsiz yerlarga molni sarf etmakdir. Buxl eng zaruriy yerlardan ham molni qizg‘anmoq va ayamoqdur. Saxovat esa har ikkisining o‘rtasi bo‘lib, molni zarur va foydalik o‘runlarg‘a sarf qilub, zarursiz, foydasiz o‘runlardan saqlamoqdur. Isrof ila buxl din yuzasidan harom va aql yuzasidan eng yomon va mardud sanalg‘an ishlardandur. Saxovat esa xo‘ylarning eng yaxshisidur. Isrof qilg‘uvchini musrif deyilur. Buxl qilg‘uvchini baxil va xasis deyilur. Sahovat qilg‘uvchini saxiy va jo‘mard deyilur. Musrif kishi har qancha davlatlik bo‘lsa ham, oxir bir kun faqirlik va xo‘rlik balosig‘a yo‘liqadi. Buxl kishi har qancha boy bo‘lsa ham, molining huzur-halovati, tiriklig‘ining lazzati va shavkatidan quruq va mahrum qolur. Saxiy kishining kundan-kun moli ko‘payib, izzat va obro‘yi ortar. O‘z barobarlari orasida so‘zi o‘tkur va e’tiborlik bo‘lur.

Maktab

Bolalar tug‘ulub, olti-yetti kunlik bo‘lg‘anlarida onalari beshikka solurlar. Kecha va kunduz tinmasdan harakat qilub, ko‘krak sutlari ila tarbiya qilurlar. Qachonki bolalar olti- yetti yoshga yetsalar, maktabg‘a berurlar. Maktabda muallim va xalfalar ko‘krak kuchlari ila tarbiya qilurlar. Bunga qaraganda, maktab bolalarning ikkinchi beshiklaridur.
Avvalg‘i beshikda bolalarg‘a onalari sut emizib, tanlarini o‘stururlar. Ikkinchi beshikda muallimlar ilm va odob o‘rgatub, aql va fikrlarini o‘stururlar. Bolalar uchun tanning salomatlig‘i lozimdur. Ammo akl va fikrning salomatlig‘i undin ortig‘roq lozimdur. Chunki aql va fikrsiz tandan na o‘zi uchun va na boshqa kishilar uchun hech bir foyda yo‘qdur. Shul sababli bolalarga avvalgi beshiqdan ko‘ra, ikkinchi beshik bo‘lgan — maktab yaxshiroq va foydaliroqdur. Avvalg‘i beshikda sut va taom berub boqqan ota va ona qanday do‘st va aziz bo‘lsalar, ikkinchi beshikda ilm va odob o‘rgatub, tarbiya qilg‘an muallim va xalfalar ondin ortug‘roq do‘st va azizdurlar.

Bayt:
Erur maktab maorifning makoni,
Zamonidur buning yoshlik zamoni.
Kishi qilgay kishini ushbu maktab,
Bitirgay har ishini ushbu maktab.
Bu maktabda o‘qug‘on har bir inson,
Bilub ilmu odob bo‘lg‘ay musulmon.
Necha ilm ol, odob dunyodakim bor,
Chiqubdur barchasi maktabdan, ey yor.

Iskandar ila Arastu

O‘tkan zamonda Iskandar Rumiy degan bir podshoh bor edi. Aning Arastu otlig‘ bir olim va dono ustodi bor edi. Iskandar ustodini o‘z yonig‘a bosh vazir qilib, barcha mamlakat ishlarini shunga topshurmish edi. Bir ish qilsa, shung‘a maslahat ila qilur edi. Eshikdan kelsa, o‘rnidan turib, joy berur edi. O‘zining otasidan ortuq izzat va hurmat qilurdi.
Bir kuni vazirlardan biri Iskandardan so‘radiki: «Na uchun Arastuni otangizdan ortuq izzat qilursiz?» Iskandar aytdi: «Otam go‘yoki mani osmondan yerga tushurdi. Ammo, ustodim Arastu mani yerdan osmong‘a ko‘tardi, ya’ni otam mani dunyog‘a kelmog‘img‘a sabab bo‘ldi. Ustodim ilm va odob o‘rgatub, martaba va izzatimning ortmog‘iga sabab bo‘ldi. Shuning uchun ustodimni otamdan ortuq izzat qilurman». Ustodni otadan ortiq izzat qilmoq kerak.

O‘qumoq, yozmoq

O‘qumoq, yozmoq ilmi qiyin bir ish emasdur. Balki, oz vaqt maktabda g‘ayrat qilmoq ila o‘rganiladurg‘on bir hunardur. Lokin, bundan hosil bo‘ladurg‘an foydalar nihoyatda ko‘pdur. Tilsiz, quloqsiz bir odam ila sog‘ va salomat bir odam orasida qancha farq bor bo‘lsa, o‘qumoq, yozmoqni bilmag‘an kishilar ila buni bilg‘an kishilar orasida shuncha farq bordur. Balki, bularning oralaridag‘i farq alarnikidan ortig‘roqdur. Chunki tilsiz kishi har xil ishoratlar ila tilli kishilarning qiladurg‘on ishlarini qila olur. Quloqsiz kishi ham birovning so‘zini shunday ishoratlar ila bila olur. Ammo o‘qumoq, yozmoq ilmini bilg‘an odamlarning qiladurg‘on ishlarini buni bilmag‘an odamlar hech bir yo‘l ila qilolmaslar. Balki, o‘qumoq, yozmoq ilmini biladurg‘on bir kishig‘a muhtoj bo‘lurlar. Bundan muallim bilurki, o‘qumoq, yozmoq ilmini bilmag‘an odamlardan tilsiz, quloqsiz kishilar yaxshidur.

Ahmad ila onasi

Ahmad olti yoshlik bir bola edi. Har vaqt onasining oldida o‘tursa, onasi eski hikoyalardan so‘ylab, Ahmadni ovutib o‘tirardi. Bir kuni Ahmadg‘a onasi aytdi: «O‘g‘lum, Allohi taolo eng avval otamiz Odam alayhissalomni tufrog‘dan yaratdi. So‘ngra onamiz hazrati Havoni yaratdi. Ikkovlarini jannatg‘a qo‘ydi. Bir yemishni ko‘rsatib: « Buni yemangiz», — dedi. Bir kuni shayton bularni aldab, ul yemishdan yedirdi. Shuning uchun Alloh taolo bularni koyib, jannatdan chiqardi. Ikkovlari yer yuzig‘a tushib, er va xotun bo‘ldilar. Biz barchamiz shularning bolalarimiz».
Ahmad bu so‘zni eshitgach: «Onajon, siz hazrati Odam ila Havoni ko‘rganmisiz?» — dedi.
Onasi: «Yo‘q, o‘g‘lim, kitoblardan o‘qub bildim», — dedi.
Ahmad qo‘liga bir kitob olub, har qancha varaqlab ko‘rsa ham, ko‘ziga qora chiziqlardan boshqa hech narsa ko‘rinmadi.
Onasi Ahmadning bu holini ko‘rib: «O‘g‘lim! San maktabda o‘qumaguncha kitobdagi narsalarni ko‘rolmaysan», — deb Ahmadni maktabg‘a berdi. Ahmad bir oz maktabda o‘qug‘andan so‘ngra, onasidan eshitgan hikoyalarini kitoblardan o‘qib, o‘zi biladurg‘on bo‘ldi.

Ota-ona

Dunyoda bolalarg‘a eng do‘st va mehribon kishilar o‘zlarining ota va onalaridurlar. Har ona o‘z bolasini avval to‘qqiz oy qornida ko‘tarib yuradi. So‘ngra qancha azob va mehnatlar ila tug‘ar. Bola tug‘ulgan zamonda «inga» deb yig‘lamoqdan boshqa bir narsani bilmas. Ona bechora shu bolani goh ko‘tarub, goh yotqizub, goh turg‘uzub, goh o‘tquzub tarbiya qilar. Iig‘lasa, ovutar. Och qolsa, emizib to‘yg‘uzar. Alhosil, bolaning xursandlig‘i va salomatlig‘i nima ila bo‘lsa, har birini qilur. Kerak bo‘lganda, molini va jonini bolasidan ayamas. Ota esa kecha va kunduz ishlab topg‘an narsasini bolalarining osh, non va kiyimlarig‘a sarf qilur. Buning ustig‘a
«O‘zumdan so‘ngra bolalarimg‘a qolsun, bolalarim kishig‘a muhtoj bo‘lmasin», deb bir narsa orttirib qo‘ymoq harakatida bo‘lur. Ota-onaning kecha va kunduz Xudodan tilagan narsasi bolalarining salomatlig‘i va uzun umr ko‘rmog‘i, dunyo va oxiratda baxtli bo‘lmog‘idur. Bolalarg‘a bunday do‘stlik va yaxshilikni ota-onadan boshqa hech kim qilolmaydur. Shul sababli bolalarg‘a o‘z ota va onalarini chin ko‘ngil ila do‘st tutmoq, buyurg‘an ishlariniqilmoq, qaytargan ishlaridan qaytmoq lozimdur.

Bayt
Kishining bor ersa oto va onosi,
G‘animatdur anga alarning rizosi.
Xudoning qoshida qabuli yaqindur,
Oto va ononing bolaga duosi.
Olarning kim og‘ritsa ko‘ngillarini,
Qiyomatda bo‘lgay jahannam jazosi.

Bola qurboni

Bir xotun o‘zining to‘rt yoshlik qizini yetaklab bog‘chag‘a chiqdi. Ul vaqt bahor fasli edi. Bog‘cha yonig‘a ko‘kargan yashil o‘lanlar va novda uchida ochilishg‘a yaqinlashg‘an gul g‘unchalari ila ziynatlanmish edi. Yashil o‘lanlar orasida har tarafg‘a cho‘zilib ketg‘an uzun-uzun yo‘llar bog‘chaning husnini ortturmish va o‘rtadan o‘tadurg‘on ulug‘ suv bog‘chani ikkig‘a ayirmish edi.
Bu bog‘chag‘a kirg‘anda yosh qizning ko‘ngli ochilub, har tarafg‘a yugurmoqg‘a boshladi. Goho o‘lanlar ustig‘a yotub yumalanur edi.Goho ko‘zig‘a yaxshi ko‘ring‘an gullarni uzib, ko‘ksig‘a taqub, onasig‘a ko‘rsatardi. Onasi suv bo‘yida o‘tirib, qizining yoqimli harakatlarini tomosha qilardi. Lekin bu xursandlik uzoqqa bormadi. Suv bo‘yida yangig‘ina ochilg‘on bir gulni ko‘rib, uzaman, deganda qizning oyog‘i toyib suvg‘a yiqildi. Onasi bu holni ko‘rib. «Dod, bolam! San o‘lguncha man o‘lay!»— deb qizining orqasidan o‘zini suvg‘a otdi. Bu tovushni bog‘bon eshitib, yugurib keldi. Bularni bu holda ko‘rib, kiyimlarini yechib, o‘zini suvg‘a tashladi. Borib, avval onasini qutqarmoqchi bo‘lgandi, onasi: «Mani qo‘y, avval bolamni qutqar», — deb bog‘bong‘a yalindi. Bog‘bon ham qabul qilib, avval bolani qutqarib, suv chetig‘a chiqardi. Bog‘bon qaytub borg‘uncha bechora ona xiyla yerg‘a oqub bormish, o‘z jonini bolasig‘a qurbon qilmish edi.

Birodarg‘a muhabbat

Ibrohim o‘z qarindosh va birodarlarig‘a muhabbatlik bir bola edi. Bir kun qo‘shnisining uyig‘a chiqqanda qo‘shnisi bir xizmat buyurdi. Ibrohim avval xizmatni yaxshilab qilganligi uchun qo‘shnisi olma berdi. Olmag‘a qiziqib, yemoqchi bo‘lganida uyda kasal bo‘lib yotgan singlisi esiga tushdi. Olma yolg‘iz o‘zidan o‘tmadi. Singlisining oldig‘a kirub: «Ukam, qo‘shnimiz bergan bu olmani sanga kelturdim! Ye!» — dedi. Singlisi suyunub, olmani oldi. Yarmini o‘zi yeb, yarmini yana akasig‘a berdi. Bu yo‘l ila bir olmani ikkovlari yeb xursand bo‘lishdilar.
Hissa: Birodarlar bir-birlarig‘a shunday muhabbatlik bo‘lmog‘i lozimdur.

Ko‘r ila do‘xtir

Yaxshig‘ina boy bir ko‘r kishi har vaqt bozorg‘a chiqib, har xil narsalar olurdi. Lekin ko‘zi ko‘rmag‘anlig‘i uchun yaxshi-yomonni ayira olmas edi. Yaxshi deb o‘ylab olg‘an narsalarining ko‘pi yomon narsalar edi. Bir kuni ko‘zining pardasini oldurmoq uchun bir do‘xtirni uyig‘a chaqirdi.
Do‘xtir kelib, ko‘zini pardasini oldi. Bir necha kundan so‘ngra ko‘zi ochilub, uyidag‘i narsalarni ko‘rmoqqa boshladi. Bozordan olg‘on narsalarining har biri ko‘zig‘a yomon ko‘rindi. Borub: «San manim uyimdagi narsalarimni olub, o‘rnig‘a yomon narsalar qo‘yibsan», — deb do‘xtirning etagidan tutdi. Do‘xtir: «Yo‘q, birodar! Avval san ko‘r eding. Bozordan olgan narsalaringni barchasi yomon narsalar edi. San oni bilmas eding. Emdi ko‘rib, alarning yomonlig‘ini bilding», — deb javob berdi.
Hissa: Nodon kishi shul ko‘rg‘a o‘xshaydir. Yaxshi deb o‘ylag‘an narsalarining ko‘pi yomon narsalar bo‘lur. Ilm do‘xtirg‘a o‘xshaydir. O‘qig‘an kishilarning ko‘zlarini ochar. So‘ngra yomon ishlarning yomonlig‘ini bilib, ondan o‘zlarini torturlar.

FANNIY DARSLAR

Yil (sana)

Bir yil o‘n ikki oydir. Bir oy 4 hafta ila 2 yoki 3 kundir. Bir hafta 7 kun bo‘lur. Bir kun
24 soat. Bir soat — 60 daqiqa (minut). Bir daqiqa 60 soniya (sekund)dur. Bir soniya esa ko‘z yumib ochguncha o‘tadurgan bir zamondir.
Yilning ikki xil hisobi bordir. Biri oftobning ko‘rinishidan hisoblanur. Buni sanai shamsiya (quyosh yili) deyilur. Ikkinchisi oyning ko‘rinishidan hisoblanur. Buni sanai qamariy (oy yili) deyilur.
Quyosh yili hisobi ila bir yil uch yuz oltmish besh kun va olti soat bo‘lib, 52 haftadan bir kun va olti soat ortiqdur. Oy yili hisobi ila bir yil uch yuz ellik to‘rt kun bo‘lib, ellik haftadan to‘rt kun ziyodadur.

Oy yili oylari

Oy yili hisobi ila oylarning arabcha ismlari ushbulardur: muharram, safar, robiul avval, robiul oxir, jumadul avval, jumadul oxir, rajab, sha’bon, ramazon, shavvol, zulqa’da, zulhijja. Bu hisob musulmonlarning diniy ibodat va bayramlari uchun yurutilur.
Yil boshi muharram oyining birinchi kunidur. Bu kunda ko‘p musulmon mamlakatlarida yil boshi bayram yasalur.
Muharramning o‘ninchi kuni hazrat imom Husayn (roziallohu anhu)ning Karbaloda shahid bo‘lg‘on kunlaridur. Shuning uchun islom viloyatlarida bu kun ashuro majlislary yasalub, xutba va duolar o‘qilur.
Robiul avvalning o‘n ikkinchi kuni ko‘p yerlarda musulmonlar maktab va do‘konlarini yopub, ish va kasblarini tashlab, Mavlud bayrami qilurlar. Mavludi sharif o‘quturlar. Chunki bu kun Mavlud kuni, ya’ni Payg‘ambarimiz (sallallohu alayhi vasallam)ning dunyog‘a kelg‘an kunlaridur.
Ramazoni sharifda ro‘za tutulib, har kecha tarovih namozi o‘qulur. Shavvolning birinchi kuni iydi ramazon namozi o‘qulur. Uch kun bayram yasalur. Zulhijjaning to‘qizinchi kuni har (yili) Makkai mukarramada hojilar Arofat tog‘ig‘a chiqurlar. Zulhijjaning o‘ninchi kuni Iydi qurbon namozi o‘qilur. Uch kung‘acha qurbonliq so‘yilur. To‘rt kun bayram qilinur.

Quyosh yili oylari

Quyosh yili oylarining ruscha, arabcha, rumcha (turkcha) nomlari:

Arabcha Ruscha Rumcha Kun
Hamal Mart Mart 31
Savr Aprel Nayson 30
Javzo May Mayis 31
Saraton Iyun Xaziron 30
Asad Iyul Tamuz 31
Sunbula Avgust Ag‘ustus 31
Mezon Sentyabr Iylul 30
Aqrab Oktyabr Tashrini avval 31
Qavs Noyabr Tashrini soniy 30
Jadiy Dekabr Konuni avval 31
Dalv Yanvar Konuni soniy 31
Hut Fevral Shabot 28

Hut oyi har to‘rt yilda bir martaba 29 kun, uch martaba 28 kun bo‘lib, 29 kun bo‘lg‘on yilni sanai kabis yoki zuril deb atalur. Yil boshi arabchada hamaldan boshlanur. Ruschada yanvardan boshlanur. Rumchada konuni soniydan boshlanur.

Asrlar

Har yuz yilni bir asr deyilur. Payg‘ambarimiz (sallallohu alayhi vasallam)ning Makkadan Madinaga hijrat qilg‘an (ko‘chkan) kunlaridan boshlab sanalg‘an asrni asri hijriy deyilur.
Hazrati Iyso alayhissalomning tug‘ilg‘on kunlaridan sanalg‘an asrni asri melodiy
deyilur.
Hozirg‘i asrimiz, asrihijriyning 12-nchisi, asri melodiyning 20-nchisidur. O‘tgan asrlarga qarag‘anda, bu asr, ilm va hunarning eng taraqqiy qilg‘on va ko‘payg‘on asridur. O‘tkan asrlarda ming kishining kuchi ila bir oyda ishlanadurg‘on ishlarni bu asrda moshinalar kuchi ila kunda ishlaylar. O‘tkan asrlarda ot va aroba ila bir oyda bosiladurg‘on yo‘llar, bu asrda o‘t aroba va paroxodlar ila bir kunda bosilur. Go‘yoki bu asrimiz ilm va hunar asridur. Emdi bu asrg‘a loyiq kishilardan bo‘lmoq uchun ilm va hunar lozimdur.
Ilm va hunar ishi o‘qumoq va o‘rganmoq uchun yoshlikdan g‘ayrat qilg‘on kishig‘ag‘ina hosil bo‘lur.

Fasllar

Bir yilda to‘rt fasl bordur. Biri — yoz, ikkinchisi — kuz, uchinchisi — qish, to‘rtinchisi
— bahordir. Har fasl uch oy bo‘lur. Yoz oylari: saraton, asad, sunbuladur. Kuz oylari: mezon, aqrab, qavsdur. Qish oylari: jadiy, dalv, hutdur. Bahor oylari: hamal, savr, javzodur. Yoz faslida havolar isir, ekin va mevalar pishar, maktab va madrasalarda o‘qushlar to‘xtalur. Kuz faslida maktab va madrasalar ochilur. Uqushlar boshlanur. Ekinlar o‘rilur. Daraxtlarning yaproqlari to‘kilur. Yomg‘urlar yog‘ar. Suvlar muzlar. Bahor faslida daraxtlar yaproq chiqarur. Gullar ochilur. Bulbullar sayrar. O‘tlar ko‘karur, ekinlar ekilur, jonliq va jonsiz maxluqlarning har birida sirli bir ko‘rinish va suyunchli bir harakat paydo bo‘lur, har tarafdan kishining qulog‘ig‘a xush ovozlar kelur, dimog‘iga xush islar kirmoqqa boshlar. Shuning uchun fasllarning yaxshisi bahor sanalur.

Kunlar

Kunlarning forscha, turkcha ismlari ushbulardur
Forscha Juma Shanba Yakshanba Dushanba Sehshanba Chahor-shanba Panj-shanba
Turkcha Juma Juma ertasi Pozar Pozar ertasi Soli Chahor-shanba Panj-shanba

Juma haftaning boshi, kunlarning sayyidi va musulmonlarning haftalik ulug‘ bayramlaridur. Bu kun musulmonlarning jumalarg‘a yig‘ilib, juma namozi o‘qiydurg‘on kunlari, yoru do‘stlari, xesh va aqrobalari ila ko‘rushub, ahvol so‘rashadurg‘on kunlari, majlis va jamiyat (gap)lar yasab, diniy, vasliy suhbat va maslahatlar qilishadurg‘on kunlaridur. Shuning uchun juma kunlari ishchilarga ishlarini qo‘ymoq, kosiblarg‘a kasblarini tark etmoq, shogirdlarg‘a o‘qushlarini to‘xtatmoq, savdogar va amaldorlarg‘a do‘kon va mahkamalarini yopmoq diyonat yuzasidan lozim ishlardur. Shanba iudeylarning, yakshanba xristianlarning haftalik bayramlaridur. Bularning ham har qaylari o‘z bayram kunlarini ta’zim qilub, yuqorida etilg‘on ishlarning har birini qilurlar.

AXLOQ DARSLARI

Yolg‘onchilik

Har kim bo‘lg‘on ishni bo‘lmadi desa, bo‘lmag‘on ishni bo‘ldi desa, ul kishi yolg‘onchi deyilur. Yolg‘onchilik gunohlarning ulug‘i, hadiyalarning buzug‘idur. Yolg‘onchilarning paydo bo‘ladig‘on ziyonlari nihoyatda ko‘pdur. Yolg‘onchini Haq taolo do‘st tutmas. Xalq orasida so‘zining e’tibori qolmas. Hech kimtning so‘zig‘a ishonmas. Hammaning ko‘zig‘a yomon ko‘rinur. Chunki, yolg‘on so‘zning, albatta, asli chiqmay qolmas. Bu kun yo erta yolg‘onlig‘i bilinub, so‘zlag‘uvchining uyalmog‘ig‘a, sharmanda bo‘lmog‘ig‘a sabab bo‘lur. Ul so‘zni chinlikka chiqarmak uchun yana necha yolg‘onlarni so‘zlamoq lozim kelur. Bu yolg‘onlar ham bir kun ma’lum bo‘lur. Oxirida ul so‘zlag‘uvchining ismini odamlar yolgonchi derlar. Rost so‘zlasa ham, yolg‘ong‘a hisob qilurlar.

Yolg‘onchi bola

Bir maktabda Habib ismlik bir yolg‘onchi bola bor edi. Habib doimo yolg‘on so‘zlar va har kimni aldar edi. Muallim afandi Habibg‘a: «Yolg‘on so‘zlama», deb ko‘n nasihatlar qildi. Jazolar berdi, aslo bo‘lmadi, chunki Habib yoshlikdan yolg‘ong‘a odat qilg‘on edi. Yoshlikdan odat bo‘lg‘on ishni tashlamoq qiyin bo‘lur. Bir vaqt Habib necha kung‘acha maktabg‘a kelmadi. Har kun ertalab: «Maktabg‘a boraman», deb uyidan chiqar edi. U yerda-bu yerda o‘ynab, yana uyig‘a: «Mak- tabdan keldim», deb borur edi. Ota-onasini: «Bu kun buni o‘qiduk, buni yozduk», deb yolg‘on so‘zlar ila aldar edi.
Bir kun Habib maktabg‘a keldi. Muallim afandi taftish qilg‘onda, Habibning bir hafta butun uzrsiz maktabdan qolg‘onlig‘i ma’lum bo‘ldi. Shul sababli Habib maktabdan quvlandi.
Bul xabarni ota-onasi eshitib, alar ham bu yolg‘onchi Habibni uydan quvladilar. Habib bechora yolg‘onchilik sababidan ham maktabdan va ham uydan quvlandi.

Yolg‘onchilik zarari

Bir cho‘pon sahroda qo‘ylarini o‘tlatub yurur edi. Ko‘zig‘a yaqin yerdan bir qishloq ko‘rindi.
Cho‘pon qishloqilarni aldamoq uchun yolg‘ondan: «Bo‘ri keldi, bo‘ri keldi!» — deb qichqurdi. Buni

eshitib, qishloqilar qo‘llarig‘a kaltak, to‘qmoq ko‘tarib yugurishdilar. Kelib qarasalarki, bo‘ridan hech bir asar yo‘q. Qo‘ylar bahuzur o‘tlab yuribdilar. Cho‘pon esa iljayub, kulib turibdur. Qishloqliklar cho‘ponning yolg‘ondan qichqirg‘onini bilib, xafa bo‘lib, o‘z joylarig‘a qaytib ketishdilar.
Ittifoqo ertasig‘a birdan ikki bo‘ri kelib, qo‘ylarg‘a yugurdilar, cho‘pon qo‘rqib, bir daraxt ustig‘a chiqdi. Bor ovozi ila: «Dod, bo‘ri keldi», deb qichqira boshladi. Lekin qishloqilar: «Bu kun ham yolg‘ondan qichqirub, bizni aldar», deb yordamg‘a kelmadilar. Bo‘rilar bir necha qo‘ylarni bo‘g‘ib o‘ldirdilar. Cho‘pon bechora o‘z jonini zo‘rg‘a qutqa-rib qoldi. «Yolg‘onchi» deb atalg‘on kishining chin so‘zig‘a ham hech kim ishonmas.

To‘g‘rilik

To‘g‘ri so‘zlik bolalarni har kim yaxshi ko‘rar. Kundan-kung‘a darajasi va obro‘si ortar. Har kim oldida so‘zi maqbul va o‘zi e’tiborlik bo‘lur. Ulug‘-ulug‘ xizmat va o‘rinlarg‘a loyiq ko‘rurlar. Bora-bora qo‘lig‘a zo‘r-zo‘r ishlar topshirilur. Yolg‘onchi bolalar esa bu ne’mat va bu davlatlarning barchasidan quruq qolurlar. To‘g‘ri bolalardan janob Haq taolo ham rozi bo‘lur. Shul sababli har bir so‘zda to‘g‘rilik ila harakat qilmoq lozimdur. So‘zda to‘g‘rilik esa yolg‘on so‘z so‘zlamasliqdur.

Orif ila Sodiq

Bir kun Orif ila Sodiq ikkisi o‘ynashub, maktabning devorig‘a osilg‘on soatni sindirdilar. Muallim afandi Orifni chaqirib: «Soatni kim sindirdi?» — deb so‘radi. Orif to‘g‘ri so‘zlik bir bola edi. Shuning uchun «Sodiq ila ikkimiz o‘ynashub sindirdik, gunohimizni kechirsangiz edi, afandim!» — deb to‘g‘ri javob berdi.
Muallim afandi Sodiqni chaqirib: «Soatni nima uchun sindirdingiz?» — deb so‘rag‘anida, Sodiq: «Taqsir! Man yo‘q edim. Orifingiz sindirgandir», — deb tondi. So‘ngra boshqa bolalarning guvohliklari ila muallim bildiki, Orifning so‘zi chin ekan, soat sindirganlarning biri Sodiq ekan. Muallim Orifg‘a qarab: «O‘g‘lim Orif, to‘g‘ri so‘zlaganing uchun saning gunohingni kechirdim, bundan keyin ehtiyot bo‘l!» — dedi. So‘ngra Sodiqg‘a boqub:
«Yolg‘onchi Sodiq! San ham to‘g‘ri javob bersang edi, gunohingni kechurar edim. Endi yolg‘on so‘zlaganing uchun bir kun maktabda taomsiz qolursan. Ham soatning yarim bahosini to‘laysan»,
— dedi.
Orif to‘g‘ri so‘zladi, qutuldi. Sodiq yolg‘on so‘zladi, tutildi.

Hayvonlar

Yerda yuradirgan, osmonda uchadurgan, suvda yashaydurgan katta va kichik jonli narsalarning hammasini hayvonlar deyilur.
Hayvonlar daf’atan ikki qismga bo‘linurlar. Bir qismini suyakli hayvon, ikkinchi qismini suyaksiz hayvon deyilur.
Suyakli hayvonlar ham avvaldan besh sinfga bo‘linurlar.
Birinchisi: yerda yuradirgan va bolalarini tug‘ub, ko‘krak sutlari ila boqadurgan issig‘ qonli hayvonlardur. Bularning ko‘plari to‘rt oyog‘li bo‘lurlar. Oralarida ot, ho‘kiz, tuya, it, mushuk, qo‘y va echkilarga o‘xshagan uylarda, sahrolarda boqilib, kishidan qochmaydurganlari bordur. Bularni: ahli uy hayvoni deyilur. Yo‘lbars, ayiq, bo‘ri, tulki, bug‘i va kiyiklarga o‘xshagan, kishidan qochadurganlari, tog‘larda, cho‘llarda o‘z holicha yashaydurganlari bordur. Bularni yoboni (yovvoyi), qir hayvonlari deyilur.

Qushlar

Suyaklik hayvonlarning ikkinchi qismi bolalarini tuxumdan chiqaradurg‘on ikki oyog‘li va ikki qanotli hayvonlardurki, bularning barchalarini qush deyilur. Qushlar ham yerda yuradilar va ham havoda ucharlar. Ko‘krakli hayvonlarg‘a o‘xshag‘an bular ham issig‘ qonlik bo‘lib, ahli va yovvoyi ismlari ila ikki qismg‘a bo‘linurlar. Tovuq, g‘oz va o‘rdaklarg‘a o‘xshag‘an kishig‘a o‘rgang‘onlarini ahli, uy qushi deyilur. Laylak, qarg‘a, qorchig‘ay, chumchuq va bulbullarg‘a o‘xshag‘an, kishidan qochadurganlarini yoboniy, qir qushi deyilur.
Uy qushlari uzun muddat kishini ko‘rmasdan tursalar, qir qushi bo‘lib qolurlar. Qir qushlari ham oz vaqt kishining qo‘lidan taom yeb tursalar, o‘rganub, uy qushlari qatorig‘a kirurlar. Qushlarning oralarida ko‘rshapalakg‘a o‘xshag‘an bolasini tug‘ib ko‘krak suti ila boqadurg‘anlari ham, kunduzlari ucholmay, kechalari uchadurg‘onlari va ham o‘rdak va g‘ozlarg‘a o‘xshag‘an suvlarda ko‘p yuradurg‘anlari bordur. Suyaklik hayvonlarning uchinchi qismi — zuvohif va baliq, sovuq qonli hayvonlar kabi, bularning bir qismlari qo‘lsiz, oyoqsiz bo‘lib, yerda surinib yururlar. Bunday hayvonlarni zuvohif deyilur. Ilon bu qismdandur.
Ilonlarning suvda yuradurg‘onlari, qush va qurbaqalarni yeb tiriklik qiladurg‘onlari va bolalarini tuxumdan ochadurg‘onlari ham bordur. To‘rtinchi sinfi, ya’ni sovuq qonli va suvda yashaydurg‘on qo‘lsiz, oyoqsiz hayvonlardur. Bu sinf hayvonlarni baliq deyilur.
Baliqsuv ichida nafas olur. Suvdan chiqsa, nafas ololmasdan, oz vaqtda halok bo‘lur. Ko‘p vaqtlarda ulug‘rog‘i kichikroqlarini yeb (yutib), tiriklik qilurlar. Baliq bola ochmoqchi bo‘lganda, suv ichida tuxum qo‘yur. Tuxumi tariqg‘a o‘xshag‘an mayda, ham nihoyatda ko‘p bo‘lur. Bir baliqning tuxumidan minglarcha baliqlar paydo bo‘lur. Shuning uchun baliq ko‘p barakatli hayvondur. Baliq kishilar orasida eng ko‘p yeyiladurg‘on hayvondur.
Baliqlar ham qushlarg‘a o‘xshag‘an har xil ismda va har xil suvratda bo‘lurlar.

Qurbaqa

Beshinchi sinf yana suvda yashaydurg‘on sovuq qonli hayvonlardur. Lekin bu tug‘ilg‘on zamonda qo‘lsiz, oyoqsiz bo‘lsa ham, kattaroq bo‘lg‘on sari suvratini alishtirib, oxirida qo‘l va oyog‘li yoki to‘rt oyog‘li bir suvratg‘a kirur. Qurbaqa sinfidandur.
Kurbaqa ham suvda va ham qurug‘da, nafas olmoqg‘a qodir bir hayvondur. Bolasi avvalan qora tuslik, yumaloq boshliq va dumliq bir qurt sifatida bo‘lib, suv ichida tuxumdan tug‘ulur. Biz oni itbaliq deb ataymiz.
Birinchi kundan so‘ngra rangi bir oz oqarib, avval ikki qo‘l, so‘ngra ikki oyog‘ chiqarib, to‘rt oyog‘li ham quyruqli bir hayvon suvratig‘a kirur. Bora-bora quyrug‘i qisqarib-qisqarib, yo‘q bo‘lub, hozirg‘i qurbaqa suvratig‘a kirur.

Suyaksiz hayvonlar

Yuqorida yozilg‘on besh sinf hayvonlarning hammasi suyakli hayvonlar edi. Endi alardan boshqa bir qism hayvonlar bordurki, bularni suyaksiz hayvon deyilur. Suyaksiz hayvonlar ham suyakli hayvonlarg‘a o‘xshab necha sinfg‘a bo‘linurlar. Lekin har bir sinf ham yumshoq tanli bo‘lib, hamma a’zosi teri ila et va suvdan iborat bo‘lur. Badanidan zarracha suyak topilmas. Shuning uchun bu qism hayvonni suyaksiz deyilur. Ninachi, buzoqboshi, pashsha, ari, qumursqa va boshqa har xil qurtlar bu qismdandurlar.

Hayvonlarning farosat va maishatlari

Janobi Haq hayvonlarg‘a o‘zlarini dushmandan saqlamoq, rizqlarini topib yemoq va bolalarini boqmoq uchun bir farosat (his) bermishdur. Ba’zilari qochib, ba’zilari qopib, ba’zilari chaqib, ba’zilari tepib, ba’zilari zahar sochib, o‘zlarini dushmandan qo‘rurlar. Ba’zilari o‘zlarig‘a o‘xshash hayvonlarni tutub yeb, ba’zilari yerdan chiqqan o‘tlarni, daraxtlarning ildizlarini, loy va qumlarni, don va mevalarni topib yeb, rizqlarini o‘tkarurlar. Bola ochmoq, yotub uxlamoq uchun ba’zilari yer ostida, ba’zilari daraxt ustida, ba’zilari tog‘larda, ba’zilari bog‘larda, ba’zilari qurug‘da, ba’zilari suvda o‘zlarig‘a maxsus uy (makon) yasab olurlar. Ko‘krakliklari emizub, ko‘kraksizlari kerakli taomlarni har qaydan bo‘lsa ham topib keltirub, bolalarini tarbiya qilurlar. Hayvonlar orasida chumolig‘a o‘xshash qishliklarini yozda yig‘ib oladurg‘onlari bordur.
Boyqush, ukki, ko‘rshapalaklarg‘a o‘xshash kunduzlari uxlab, kechalari rizq izlaydurg‘onlari bor. Ayiq, ilon, qurbaqa va pashshalarg‘a o‘xshash butun qish taom yemasdan, qotib uxlab, avval bahordan uyg‘onib chiqadurg‘onlari bor. Hayvonlarni har biri nutq (so‘zlashmoq), aql, ilm kabi ulug‘ ne’matlardan mahrumdurlar. Shunday bo‘lsa ham, ta’lim va tarbiya ila ba’zi hayvonlarg‘a ba’zi harakatlarni o‘rgatmoq, to‘ti, mayna kabi qushlarg‘a ba’zi so‘zlarni o‘rgatmoq mumkindur.

Insonning boshqa hayvonlardan farqi

Odam bolalarini inson deyilur. Inson ham hayvon jinsidandur. Chunki hayvonda bo‘lg‘on yemoq, ichmoq va uxlamoqishlari insonda ham bordir. Insonda bor oyoq, qo‘l, ko‘z, quloq va og‘iz kabi a’zolar hayvonda ham bordir. Bunday ishlarda inson ila hayvon orasida farq ozdur. Insonning boshqa hayvonlardan farqi faqat o‘qimoq, yozmoq, so‘z so‘ylamoq, har ishg‘a aql va fikr yuritmoq iladur. Bular esa janobi Haqning yolg‘iz insong‘a berg‘an ulug‘ ne’matlaridur. Boshqa hayvonlar bu ne’matlardan mahrumdurlar. Voqean, boshqa hayvonlarda ham farosat bor. It egasini taniydur, ko‘p vaqt ko‘rmasa ham, esidan chiqarmas. Ko‘rg‘an zamon suyunib, quyrug‘ini likillatib, egasini oyog‘ini o‘par. Lekin bu farosatini so‘z ila bayon qilolmas. Bundan ma’lum, bularg‘a inson bo‘lmoq uchun o‘qumoq, yozmoq ilmini bilmoqlozimdur. O‘qig‘on kishilar ham ishini aql va fikr ila o‘ilab qilurlar, durust so‘z so‘ylamoqni ham o‘rganurlar. Dunyog‘a kelib, o‘qimoq, yozmoqni o‘rganmasdan, yolg‘iz yemoq, ichmoq va uxlamoq ila umr o‘tkargan kishilarning boshqa hayvonlardan farqlari yo‘qdir.

Hayvonlarning insong‘a foydalari

Hayvonlarning har qaysilarini insong‘a har xil foydalari bordur.
Go‘yoki janobi Haq hayvonlarni insonlar uchun yaratmishdur. Inson hayvonlarning har biridan har suvratda foydalanur. Qo‘y, sigir va echkilarni so‘yib, go‘shtlarini yer, terilaridan kafsh, mahsi va boshqa har xil kiyim va asboblar yasar. Tirik vaqtlarida sutlarini sog‘ib ichar. Ot, eshak, tuya va xachirlarg‘a minar. Yuklar ortar. Ho‘kizni qo‘shqa qo‘shar. Baliqlarni tutub oshar. It va qushlar ila ov qilur.
Alhosil, hayvonlarning har birlari insonlarg‘a har suvratda foyda yetkarurlar. Ba’zilari qon va jonlari ila va ba’zilari kuch va quvvatlari ila xizmat qilurlar. Hayvonlarning bu xizmatlarig‘a muqobil inson tarafidan ham hayvonlarg‘a shafqat, rahm va mehribonliq lozimdur.
Shul sababli hayvonlarni sababsiz o‘ldirmoq, urmoq, qiynamoq, och va tashna qoldurmoq,
og‘ir yuklarni ortmoq va ko‘p orig‘latib qo‘ymoq qattig‘ zulm va ulug‘ gunohlardan sanalur.

Baxilning bog‘i ko‘karmas

O‘tmish zamonlarda bir baxil bor edi. Aning boylig‘i shul darajag‘a yetishg‘on ediki, molining hisobini o‘zi ham bilmas edi.
Lekin bu boylikdan na o‘zig‘a va na ahli ayolig‘a va na boshqalarg‘a hech bir foyda yo‘q edi. Chunki, aning e’tiqodicha, boyliqdan maqsad yolg‘uz kecha-kunduz harakat qilib, mol yig‘moq edi. Ammo mol yig‘moqdan asl maqsad nima? Molni qanday yerlarg‘a sarf qilmoq kerak? Yemoq, ichmoq, maktabu madrasalarg‘a, faqiru muhtojlarg‘a yordam bermoq kerakmi? Yo‘qmi? Bu xususlarida hech bir o‘ylamas edi. Hattoki, o‘zining ahli avlodining taom va kiyimlarig‘a o‘xshash eng zarur o‘rinlarg‘a ham ming mashaqqat ila aqcha chiqarur edi.
Bozordan non olsa, (arzonlig‘i uchun) kuyg‘an va qotkanlarini, meva olsa, churig‘on va sasig‘onlarini olur edi. Kiyimlari esa har vaqt eski, yirtiq va kirlik bo‘lur edi. Bisotida Ahmad ismli birgina o‘g‘li bor edi. Ba’zi bir eshonlarning dalolatlari ila bir kun o‘g‘lini maktabg‘a olib bordi. Muallim afandi maktab nizomlarini bayon etkanda, muallimlar vazifasi uchun har oyda bir so‘m to‘lab turmak lozim ekanini ham so‘zlab o‘tdi. Bir so‘mni eshitkach, boy janoblarining ko‘zlari o‘ynadi.
Muallimning yuzig‘a boqub: «Oyda bir so‘m?.. Yo‘q, afandim, o‘g‘ul o‘qutmak mani ishim emas ekan, avvalgi domlalar haftada bir nong‘a qanoat qilurdilar. Oyda bir so‘m qaydan chiqadi? Yur, o‘g‘lim, o‘qumasang ham bir rizqing o‘tar. Man muncha dunyoni o‘qib topmadim», — deb o‘g‘lini qaytub olib ketdi. Ahmad bechora otasining baxil va xasislig‘i soyasida dunyoda yashamoq, inson qatorig‘a kirmoq uchun eng ziyoda lozim bo‘lg‘on ilm va ma’rifatdan mahrum bo‘lib, johil va nodonliq ila o‘sdi. Ko‘p o‘tmadi, ajal kelib, boyning yoqosidan tutdi. Avvalda aning ruhini tarbiya qilmoq, ya’ni o‘qitmoq uchun oyda bir so‘mni ko‘zi qiymag‘on baxil emdi hamma dunyosini shul Ahmadg‘a tashlab, o‘zi bir oz doka ila bo‘zg‘a o‘ralub, oxiratg‘a safar qildi. Ahmad esa yoshlikda ilm va tarbiya ko‘rmag‘on, kasb-hunar o‘rganmag‘on edi. Shuning uchun yaxshi va yomonni ayirmaydig‘on va molning qadrini bilmaydurg‘on musrif bir kishi bo‘lib chiqdi. To‘rt-besh nafar yomon kishilarg‘a qo‘shilub, har xil qabohat yo‘llarig‘a yurmoqg‘a va bir tiyinlik o‘rung‘a yigirma tiyinlab sarf qilmoqg‘a boshladi. Otasining shuncha xasislik ila ja’m qilg‘on molini oz vaqt ichida tamom qilub, o‘zi faqir va muhtoj bir holg‘a tushdi. Baxilning moli, musrifning holi shunday bo‘lur.

Molning qadrini saxiy bilur

Bir vaqt Andijon shahrida qattig‘ zilzila bo‘lub, hamma imoratlar yiqildi. Ko‘p kishilar tom va devorlarning os-tida qolub, halok va majruh bo‘ldilar. Ko‘p faqiru bechoralar uysiz, joysiz, och va yalang‘och qoldilar. Bularning foydalarig‘a har tarafdan ionalar yig‘ildi. Har shahardan ul bechoralarg‘a aqcha, taom va kiyimlar yuborildi. Har yerda necha-necha kishilar iona yig‘ib yubormoqg‘a mutasaddi bo‘lmish edilar.
Shul mutasaddilarning ba’zilari Toshkanda iona so‘ramoq uchun bir boyning uyig‘a bordilar. Boyni jahl va g‘azablik bir holda ko‘rdilar. So‘ngra g‘azabining sababiny bildilarki, xizmatkori uchi yoqilmag‘an bir gugurtni yerga tashlagani uchun ondin koyib turgan ekan. Mutasaddilar bu holni ko‘rib, bir-birlarig‘a boqub: «Bir gugurt uchun muncha g‘azablangan, iona so‘rab nima qilurmiz?» — dedilar. Lekinyana shuncha yerg‘a kelib, hech narsa demasdan ketmoqni munosib ko‘rmay, nima uchun kelganlarini boyg‘a bildirdular. Boy esa tezlik ila ichkari kirib, besh yuz so‘m aqcha chiqarub, mutasaddilarning qo‘llarig‘a berdi. Mutasaddilar hayron bo‘lishdilar.
Boy janoblari bularg‘a boqub: «Nimag‘a hayron bo‘lursiz? Agarda man bir gugurtning bekor ketmog‘ig‘a rozi bo‘ladurg‘an darajada musrif bo‘lsaydim, hozirda bunday xayr ishlarg‘a beriladurg‘on aqchalarni qanday jam’ qilurdim? Saxiy bo‘lurman, degan kishi molning qadrini bilur. Yerig‘a qarab, pulig‘a savdogarlik qilur. Yerig‘a qarab, minglarcha so‘mning yuzig‘a boqmas», dedi.

O‘runli saxovat

Bir boy o‘g‘lini to‘y qilmoqchi bo‘ldi. Bir necha yoru do‘stlarini chaqirub, maslahat so‘radi. Do‘stlari uch-to‘rt kun shahar xalqig‘a osh bermoqni, sozanda va hofizlar kelturib, bazm va ziyofat qilmoqni maslahat ko‘rdilar.
Boy esa mol qadrini bilguvchi esli va insofli bir zot edi. Shul sababli alarning bergan maslahatlarini va ko‘rsatgan yo‘llarini muvofiq topmadi va alarg‘a boqub, ushbu so‘zlarni so‘zladi: «Aziz birodarlarim, to‘y degan bir saxovatdur. Saxovat esa faqir, muhtoj, och va yalang‘ochlarning haqlaridur. Osh berg‘anda shularg‘a bermoq lozimdur. Holbuki, oramizdag‘i urf- odatlarg‘a qarag‘anda, man oshni siz hurmatlilarg‘a o‘xshash, yangi to‘nli zotlarg‘a bersam kerak. Agar urfu odatdan chiqib, faqir va muhtojlarni chaqirsam, ehtimolki, har yerdan oshg‘a chaqirilub o‘rg‘ang‘an ba’zi yangi to‘nlilarimizni ko‘ngillari qolur. Va agar faqirlarni qo‘yib, boylarni chaqirsam, o‘zimg‘a va ham alarg‘a ziyon yetkurgan bo‘laman. Chunki o‘zimning qancha molim o‘runsiz sarf bo‘lur. Alar esa oshg‘a borurmiz, deb o‘z ishlaridan qolurlar. Xususan, muallim va mudarrislarni chaqirib, maktab va madrasalar ishig‘a qancha shogirdlarni muntazir va sargardonliklarig‘a sabab bo‘lmoqni zo‘r gunoh deb o‘ilayman, shul sababli xalqg‘a osh bermoq uchun sarf qiladurg‘an aqchalarimni maktab va madrasalarg‘a, faqir va muhtojlarg‘a ulashub, o‘g‘limni sunnatg‘a muvofiq xatna qildirsam deyman, shoyad siz hurmatlilar ham mani aybg‘a buyurmay, bu fikrimg‘a qo‘shilib, yordam bersangiz».

FANNIY DARSLAR

Havo

Dunyo yuzi «havo» ismlik bir jism ila to‘la bo‘ladur. Suv ila to‘lg‘on bir hovuz ichida suv kirmag‘an hech bir o‘run qolmaydur. Shung‘a o‘xshash dunyo yuzida ham havo kirmag‘an bo‘sh o‘run yo‘qdur. Havo o‘zi rangsiz, tiniq, yumshoq bir jism bo‘lg‘onlig‘i uchun bizim ko‘zimizg‘a ko‘rinmaydur.
Bir yelpig‘ich ila kishi o‘zini yelpisa, yuzig‘a sovuq bir narsa kelib tegadur. Mana shu yuzg‘a tekkan narsa yelpig‘ichning harakati ila qimirlag‘an va to‘lqinlang‘an havodur. Bir olmaning dumidan ip boylab, boshdan tez aylanturulsa, «g‘uv-g‘uv» degan bir tovush chiqadur. Mana bu tovush olmadan chiqqani yo‘q. Balki shul olma ila havoning bir-biriga tegmoq va suykalmog‘idan paydo bo‘lg‘an tovushdir.
Yer yuzidag‘i insonlar, hayvonlar va daraxtlarning har birlari shul havo ila tiriqdurlar.
Suvsiz yerda baliqtiriklik qilmaydur. Shung‘a o‘xshash havosiz yerda biz ham ti-riklik qilolmasmiz. Chunki nafas olmoq uchun baliqg‘a suv, bizg‘a havo lozimdur. Havosiz nafasni ichig‘a olmoq mumkin emasdur. Nafas olg‘onimizda ichimizg‘a havo kirar. Foydalilari o‘pka orasidan borub, qong‘a qo‘shilur. Foydasizlari nafasni qo‘yg‘onimizda tashqari chiqib ketadur. Bundan ma’lum bo‘ladiki, biz doimo havo yutib turamiz. Agarda bir-ikki minut havosiz qolsak, nafas olmasdan bo‘g‘ilub o‘lamiz. Bir biz emas, boshqa hayvonlar ham shundaylar va inson va hayvonlarning ichlaridan chiqg‘on havolar zaharlanub, ikkinchi yutishga yaramay qolurlar. Bularni esa o‘lanlar va daraxtlar yutib, tiriklik qilurlar.

Bulut

Bir qozong‘a suv to‘latib ostidan olov yoqilsa, bir oz isig‘andan so‘ng ul suvdan bug‘ chiqa boshlaydur. Agarda olovni hadeb yoqilaversa, suv qaynab-qaynab ozaya boshlar. Oxirida suvning hammasi bug‘ bo‘lib chiqub ketub, qozon qurub qolar. Bundan ma’lum bo‘lurki, suv isig‘on sari bug‘ bo‘lib osmong‘a ko‘tarilur ekan. Yer yuzidag‘i dengizlar, ko‘llar va daryolarni quyosh isitg‘an sari, ondag‘i suvlar bug‘ bo‘lib, osmong‘a chiqa boshlaydur. Kuz va qish kunlarida ertalab suv bo‘ylarida turib diqqat qilgan kishi suvdan doimo bug‘ chiqib turg‘anlig‘ini ko‘p yaxshi biladur. Mana shul suvlardan paydo bo‘lg‘on bug‘lar yerdan bir necha sojin yuqorig‘a ko‘tarilg‘ondan so‘ngra bir-birlarig‘a qo‘shilib qalinlashurlar. Shamol kuchi ila har tarafg‘a yurib, harakat qilurlar. Quyosh, oy va yulduzlarning oldilarini to‘sib ko‘k yuzini qoraytururlar. Biz shul bug‘ yig‘inlarini bulut deb ataymiz.

S o‘ n g

About Darvesh

Check Also

Munavvarqori. Hujummi? Munozarami? (1921)

«Qizil bayroq»ning 131-sonida «Ilmiy xizmat» unvonli bir maqola ko‘rindi. Ul maqola «Birov» imzosila yozilib, onda …

Javob berish

E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy ma'lumotlar * bilan belgilangan