Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 10°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


06.11.2025 | 10:17

img587

UYGʻUNLIK EHTIYOJI

Akademik Baxtiyor Ibragimov bilan suhbat

– Assalomu alaykum, domla! Faoliyatingiz bilan tanishish jarayonida Siz tanlagan supramolekulyar kimyoning jahon ilm-fanida murakkab va yosh sohalardan biri ekaniga amin bo‘ldik.
– “Supramolekulyar kimyo” atamasi birinchi marta 1978-yilda Nobel mukofoti laureati Jan-Mari Len tomonidan kiritilgan. U yangi tarmoqqa “molekulyar kuchlar ta’sirida bir-biriga bog‘langan ikki yoki undan ortiq kimyoviy turlarning birlashishi natijasida yuzaga keladigan murakkab obyektlarni tavsiflovchi kimyo” deb ta’rif bergan. Oddiy qilib aytganda, bu ikki yoki undan ortiq molekula o‘zaro birikib hosil qilgan yangi tizimlarni o‘rganadigan fan.
Aniqroq tasavvur hosil qilish uchun qulf va kalit timsolida tushuntiraman. Qulf (mezbon molekula) bu asosiy, murakkab molekula bo‘lib, maxsus bo‘shliqqa ega. Kalit (mehmon molekula) esa qulf bo‘shlig‘iga aynan mos keladi (mos kelmaganlari esa, tabiiyki, kirolmaydi). Ular o‘zaro birikadi, lekin mustahkam bog‘ hosil qilmaydi. Ammo qulflash yoki ochish vazifasini bajaraveradi.
Supramolekulyar moddalarda molekulalar o‘zaro vodorod bog‘lari, Van-der-Vaals kuchlari yoki koordinatsion bog‘lanishlar orqali birlashadi. Bunday tizimlar tabiatda ham keng tarqalgan: hujayra membranasi, oqsillar, nuklein kislotalar majmuasi va hokazo.
– Sizni dunyo kimyogarlari “Ibragimov qoidasi”ning asos­chisi sifatida tanib, hurmat qilar ekan. Yigirmadan ziyod xorij­lik olimlar tomonidan ­e’tirof etilgan, dunyo bo‘ylab o‘nga yaqin darslikka kiritilgan qoida mohiyatini qisqacha tushuntirib bersangiz.
– Qoidani soddaroq tushuntirish qiyin, u polimorfizm hodisasi bilan bog‘liq. Polimorfizm bu, bir xil kimyoviy modda turli kristall tuzilishlarda mavjud bo‘lishi mumkin, degani. Tadqiqotlarda aniqladikki, ha­ro­rat o‘zgargan sari hosil bo‘la­digan polimorf modifikat­siya­lar tarkibida “mezbon” va “meh­mon” molekulalari o‘zaro har xil munosabatda bo‘ladi. Bu klatrat deb ataladigan modda­lar turiga kiradi: ularda katta molekula (mezbon) ichiga bosh­qa, kichik molekulalar (meh­mon) joylashadi. Harorat qancha­lik yuqori bo‘lsa, mehmon mole­kula­ning joylashish hajmi shun­chalik kichik bo‘ladi. Mana shu qonuniyat keyinchalik ko‘plab amaliy ishlarda qo‘l keladigan qoida sifatida shakllandi. Albatta, buni chuqur tushuntirish uchun termodinamika, rentgen-struktura tahlili, kristallografiya kabi murak­kab ilmiy yondashuvlarni qo‘llash kerak.
Endi, nima uchun bu “Ibragimov qoidasi” deb ataladi, degan savolga kelsak. Shu vaqtga­cha o‘t­tizga yaqin davlatda bo‘lib, turli konferensiyalarda ma’ruza qil­dim. 2003-yili Avstraliyada gossipol nomli moddaning poli­morf shakllari haqida ma’ruza qilganimda, u yerdagi olimlar men ilgari surgan nazariyani shu modda uchun ham to‘liq mos kelishini tan olishdi. Shunda ular: “Bu holatni siz taklif qilgan qonuniyat bilan tushuntirish mumkin, uni “Ibragimov qoidasi” deb ataylik”, deya taklif qilishdi. Inglizchada “Rule developed by Ibragimov”, ya’ni “Ibragimov tomonidan ishlab chiqilgan qoida” deb yuritila boshlandi.
Bugungi kunda ham bu qoida jahon ilmiy hamjamiyati tomonidan tan olingan yutuq sifatida qayd etiladi.
– Tarjimayi holingizda har bir ilm ahli havas qilgulik natijalarni ko‘rish mumkin. Ya’ni, Siz shu vaqtgacha uch yuzdan ortiq ilmiy ish, jumladan, o‘nta ixtiro muallifisiz. Bu ixtirolarning amaliyotda qo‘llanishi qanday kechmoqda?
– Amaliyotda keng foyda­lanilayotgan ixtirolarimizdan biri – toza gossipol olish usuli. Gossipol paxta chigitida uchraydigan bioaktiv, ammo zaharli modda; u juda kuchli biologik ta’sirga ega – kam miqdorida dori xusu­siyatlari bo‘lishi mumkin, lekin ko‘p miqdorda zahardir. Gossipolning tarixiy kashfiyoti qiziq: ba’zi Xitoy viloyatlarida ma’lum davr mobaynida befar­zandlik holati kuzatilgan va buning sababini tadqiq etganda paxta yog‘ining qayta ishlash uslubidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq gossipol izlari topilgan. Shu sababli, gossipolning farma­ko­logik imkoniyatlari o‘rganildi, ammo u nojo‘ya ta’sirlari tufayli keng qo‘llanilmaydi – hozir uning hosilalaridan va modifikatsiyalaridan foydalanish yo‘li izlanmoqda.
Bizning guruh bir necha patent olgan: 1980-yillarda Polsha, AQSH, Germaniya va Italiyada ro‘y­xat­langan patentlarimiz bor. Ularning ichida gossipolni toza­lash usuli ham mavjud – bu usul hozirda ayrim ishlab chiqarish jarayonlarida qo‘llanmoqda.
Yana biri “Ibragimov qoidasi”dan kelib chiqadigan amaliy dasturlar. Ko‘plab farmatsevtik modda­lar kristallanayotganda erituvchi mole­kulalari bilan solvat hosil qiladi. Erituvchi molekulalari dori­ning tarkibiga kirsa, nojo‘ya ta’sirlar yuzaga kelishi mumkin, qoidamiz shu holatni bartaraf etish yo‘lini ko‘rsatadi. Erituvchining qaynash haroratiga yaqin sharoitda kristallanishini tashkil etish orqali noxush solvatlardan qutulish mumkin – bunday yondashuv hozir amaliyotda qo‘llanmoqda. Shu bilan birga, dori modda­larning metall komplekslarini olish va ularni tekshirish ham amalda qo‘llanmoqda. Ko‘p dori moddalari (kislorod va azot atomlari mavjud bo‘lganlari) metall ionlari bilan koordinatsion birikmalar hosil qiladi, natijada kimyoviy va biologik xossalari o‘zgaradi. Ba’zi hollarda biologik faollik ortadi va nojo‘ya ta’sirlar kamayadi. Masalan, diklofenakning rux kompleksini olish orqali uning oshqozonni erituvchi (eroziyaviy) ta’siri sezilarli darajada kamay­gani kuzatildi – bu amaliy sinovlarda ijobiy natija bermoqda. Hozirgi kunda yuzlab tabiiy va sintetik moddalar bilan metall komplekslari yaratib, ularning biologik xossasini tekshirish ish­lari olib borilmoqda.
Umuman olganda, hozir­gi tad­qi­qotlarimizning asosiy maq­­sadi – mavjud dori modda­lar­­ning xavfsizligini oshirish, ular­ning nojo‘ya ta’sirlarini kamay­­ti­rish va yangi, samarali kombi­­natsiyalarni amaliyotga tat­biq etishdan iborat.
– Hazrat Navoiy “Naf’ing agar xalqqa beshakdurur, Bilki, bu naf’ o‘zingga ko‘prakdurur”, deb yozadi. Darhaqiqat, bu­gun ilm va mehnatingiz hosi­lasi o‘laroq, el-yurt hurmatiga sazovor bo‘ldingiz, yuzlab shogird­larga ustozlik qilyapsiz. Davlatimizning “Mehnat shuh­rati”, “Do‘stlik” ordenlari bilan taqdirlandingiz. Bu man­zilga yetib kelguncha bosib o‘tgan yo‘lingizga nazar tashlasak.
– 1949-yil 11-mayda Toshkent shahrida, ishchi oilasida tug‘il­ganman. Bolalikdan fizika va kimyo darslariga qiziqishim bo‘lakcha edi. Hatto, fizika bo‘yicha ikki marta sobiq ittifoq olimpiadasiga qatnashish imko­niga ega bo‘ldim. Maktabni oltin medal bilan tamomlagach, Toshkent davlat universiteti­ning fizika fakultetiga hujjat topshir­dim.
U paytlar olimpiada g‘oliblariga bugungidek keng imtiyozlar va moddiy rag‘bat berilmasdi. Faqat oltin medalli abituriyent sifatida asosiy fan – fizikadan imtihon topshirganman. Imtihonda “tay­yorlanmasdan javob beradiganlar bormi?” deb so‘rashganda, qo‘l ko‘tardim. Uchinchi savoldagi murakkab masalaga ko‘p o‘ylab o‘tirmay javob berdim. Domlalar hayron bo‘ldi-da, o‘zlari qog‘ozga yecha boshladi. Ancha vaqtdan keyin to‘g‘ri deb topishib, bu masalani qayerdan o‘rganganimni so‘rashdi. Sinovga tayyorgarlik bosqichida ko‘zim tushganini, javobini eslab qolganimni aytdim. Qolgan savollarga o‘tmay imti­hondan o‘tkazib yuborishdi.
O‘qishga kirgach, astoydil o‘qiy boshladim. Meni eng yuqori stipendiyaga tavsiya qilishdi – miqdori 100 so‘m (oddiy stipendiya 35 so‘m) edi.
Shu o‘rinda bir narsani aytib o‘tishim kerak. O‘sha paytda o‘zbekistonlik talabalarning Yevro­pa yo Amerika universitetlari tugul, hatto sobiq ittifoqdagi nufuzli oliy ta’lim dargohlariga borib o‘qishi ham ancha mushkul masala edi. Hozirgiday “El-yurt umidi” jamg‘armasi orqali TOP-50, TOP-100, TOP-300 ro‘yxatlaridagi universitetlarda davlat homiyligi asosida o‘qishni orzu ham qila olmasdik.
Shunga qaramay, o‘zimni omad­li talabalardan desam bo‘­la­di. Oliy ta’limni to‘rtinchi bos­­qichdan Leningrad davlat universitetining fizika fakultetida davom ettirdim. U yerda “rentgen-struktur tahlili” degan yangi fanni o‘rgandim. Bu moddalarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida o‘rganish usuli ekan. Shu narsa keyingi faoliyatimga katta ta’sir ko‘rsatdi. – Ko‘z oldingizda O‘zbe­kis­tonda ilm-fanga bo‘lgan muno­sa­batning ellik yildan ortiq davri yastanib yotibdi. Asl holat qiyosda bilinadi. Bugungi kunda ilm-fanni rivoj­lantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar Sizni qanoatlantiradimi?
– Men O‘zbekiston Fanlar aka­demiyasi tizimida 21 yil faoliyat yuritdim: 14 yil bosh ilmiy kotib, 7 yil vitse-prezident sifatida. Afsuski, bir paytlar ayrim ilmiy institutlar yopilib, ayrimlari boshqa idoralarga qo‘shib yuborildi. Bir-biriga yaqin, biroq mustaqil fan tarmoqlariga oid ilmiy faoliyatni moliyalashtirish to‘xtatib qo‘yildi. Moddiy-texnik bazaning g‘aribligi orqasidan yoshlar fan bilan deyarli mashg‘ul bo‘lmay qo‘ydi. O‘rta yosh vakillari orasida boshlagan ilmiy ishlarini ro‘zg‘or g‘ami orqasidan tashlab ketganlar bo‘ldi. Ular orasida ilmiy salohiyati yuqori, istiqboli porloq kadrlar yo‘q edi, deysizmi?
2017-yildan boshlab vaziyat o‘zgardi – yo‘qolgan institutlar tiklandi, yangilari tashkil etildi, ilm-fanga, ilm ahliga e’tibor kuchaydi. So‘nggi yillarda olim­larga zarur asbob-uskunalar berildi, ularning xorijiy safarlarga chiqish imkoniyatlari kengaydi, eng muhimi, yoshlarni ilm-fanga jalb etish bo‘yicha tizimli islohotlar boshlandi. Sharoit yaxshilanib, maoshlar oshirildi. Bu ishlar ilmiy muhitni jonlantirdi. Shu bois, hozir Yangi O‘zbekiston ilm-fani ko‘plab iste’dodli yoshlar bilan boyimoqda.
Bu yo‘nalishdagi o‘zgarishlar samarasini kelajakda emas, shu yillarning o‘zida ko‘ra boshladik. Masalan, bizning natijalarimiz, ya’ni tuzilishi aniqlangan yangi kristall birikmalarimiz, allaqachon Kembrijdagi xalqaro ma’lumotlar bazasida “o‘zbek olimlari” nomi bilan qayd etilmoqda. Bu – ilmiy sohada milliy g‘ururimizni ifoda etuvchi holat.
Ishonchim komil, O‘zbekiston ilm-fanining kelajagi porloq, yosh olimlar safi kengayadi va biz ularning yutuqlari bilan faxrlanib yuramiz.
– Asl ilm kishilari ter to‘kib, haqqoniy ravishda ilmiy daraja va unvonlarga erishayotgan bir paytda xususiy tashkilot ochib, odamlarga ma’lum pul evaziga “akademik”, “professor” rutba­larini tarqatayotganlar ham uchrab turadi. O‘zbekiston Fan­lar akademiyasining haqi­qiy a’zosi sifatida bunga munosa­batingiz qanday?
– Mamlakatimizda faqat ikkita muassasada – O‘zbekiston Res­pub­likasi Fanlar akademiyasi va O‘zbekiston Respublikasi Badiiy akademiyasida akade­mik­lar saylanadi. Boshqa tashki­lotlarning guvohnomalari rasman akademiklik maqomini bermaydi, xalqaro va mahalliy ahamiyatga molik emas. Mas’uliyati chek­langan jamiyatlar bergan gu­voh­nomalardan odam o‘zini o‘zi xursand qilishda foyda­lanishi mum­kin.
Fanlar akademiyasi haqiqiy a’zoligiga saylovlar 1995-yilda o‘tkazilgach, orada 22 yil tanaf­fus bo‘ldi. Ko‘p olimlarning yoshi ulg‘aydi, ayrim munosib ustozlar olamdan o‘tib ketdi, akademiklar safi yangi avlod vakillari bilan deyarli to‘ldirilmadi. Nihoyat, 2017-yil 29-dekabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev “O‘zbekiston Respublikasi Fan­lar akademiyasining haqiqiy a’zo­­­larini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmonga imzo chekdi. Bundan maqsad iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishda akademik ilm-fanning rolini kuchaytirish, ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatni rivojlantirish, ilg‘or ilmiy yutuqlarni amaliyotga joriy etish, joylarda ilmiy maktablarni mustahkam­lash hamda tegishli hududiy va tarmoq muammolarini hal qilishda ularning faol ishtirokini ta’minlash, iqtidorli yoshlarni ilmiy faoliyat­ga jalb qilish, xalqaro miqyosda mamlakat ilm-fani nufuzini oshi­rishdan iborat edi.
Farmonda akademiyaning hay’­ati va faoliyat ko‘rsatayotgan haqiqiy a’zolari tavsiyasiga ko‘ra, 32 nafar olim yangi haqiqiy a’zolikka tasdiqlandi. A’zolar qatori­dan joy olganim menga cheksiz faxr bag‘ishladi.
Bunda har bir nomzodning ilmiy jamoatchilik tomonidan tan olingani, ilm-fanni shaxsiy yutuqlari va yirik ilmiy natijalari bilan boyitgani, o‘z yo‘nalishi­da yangi ilmiy maktab tashkilot­chi­si va rah­bari bo‘lgani yoki mavjud ilmiy maktabni rivojlan­tirishda bevo­sita ishtirok etgani, amaliyotga joriy etilgan ish­lan­malarga ega bo‘lgani yoki o‘zi rahbarlik qilayot­gan jamoa xodimlari tomoni­dan eri­shil­gan fan yutuqlarini ishlab chiqa­rish­ga yoki amaliyotga joriy etishda bevosita qatnash­gani kabi bandlar inobatga olindi. Ko‘r­yapsizmi, qanchalik yuqori talab va mezonlar asosida tanla­nadi akademiklar. Chunki Fan­lar akademiyasining haqiqiy a’zo­lari dunyo miqyosida o‘sha davlatning ilm-fan bo‘yicha salo­hiyatini ko‘rsatib beruvchi shaxs­lar hisoblanadi. Avvallari “muxbir a’zo” degan oraliq maqom mavjud edi – bu akademikdan oldingi bosqich bo‘lib, yosh olimlar uchun katta imkoniyat yaratardi. Endi shu institutni qayta joriy etish haqi­da o‘ylanyapti. Agar bu tizim qaytadan yo‘lga qo‘yilsa, yosh olimlar orasidan ham akademiklar yetishib chiqishi osonlashadi.
– Yangi davr ilm-fani vorislari bo‘lgan yosh olimlarda qaysi fazilatlar jam bo‘lishi kerak, deb hisoblaysiz?
– Yoshlardan talab qilinadi­gan uchta asosiy narsa bor: o‘z sohasini chuqur bilish; chet tillari, xususan, ingliz tilini chuqur o‘rganish; sun’iy intellekt texnologiyalaridan unumli foydalanish. Bugun barcha sohada jadallik bilan raqam­lash­tirish jarayoni ketmoqda. Demak, raqobatbardosh kadr sifati­da shakllanish uchun ilmiy ishni xalqaro standartlarga mos ravishda taqdim etishni ham bilish kerak. Iste’dod va istakning o‘zi bilan ish bitmaydi. Mehnatsiz hech narsaga erishib bo‘lmaydi.
Yuqorida ta’kidladikki, supra­mo­lekulyar kimyoda eng muhi­mi – molekulalar uyg‘un­ligi. Ilmda ham shunday: iste’dod va mehnat uyg‘unligisiz natijador­likka erishib bo‘lmaydi.
Yana bir gapni aytishim kerak. 2016-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti supramolekulyar yo‘nali­shidagi kashfiyoti uchun bir yo‘la uch olim – Jan-Per Sovaj, Jeyms Freyzer Stoddart va Bernard Feringaga berilgan. Bu yil ham ushbu mukofot­ning ilm-fan blokidagi nominatsiya­lar uch kishilik jamoalar o‘rtasi­da taqsimlandi. Buning hikmati nimada? Odamning bilish dara­jasi chegaralangan. Bir olim qiynal­gan masalaga ikkinchisi oydinlik kiritishi mumkin. Shuning uchun jamoaviy faoliyat olib borish kam vaqt sarflab, yirik natijaga erishishga omil bo‘ladi. Yosh olimlarimiz ham ahillik, murosa va o‘zaro ilmiy faoliyatdan xabardorlik yo‘lini tutsa, nur ustiga nur bo‘lardi.
– Mazmunli va maroqli suhbatingiz uchun rahmat! Ilmiy ishlaringizda muvaffaqiyatlar tilab qolamiz.

Vasila HABIBULLAYEVA suhbatlashdi.

“Jadid” gazetasining 2025-yil 31-oktyabrdagi 44-soni


“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“

Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]

16.11.2026 | 16:15

img96

ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img86

MILLIY YUKSALIŞ SARI

Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]

16.11.2026 | 09:00

img135