30.12.2025 | 10:20
329
ҲИСОБОТ ҚУРБОНИ
1930 йиллар қатағонининг қонли тиғига дучор бўлган инсонлардан бири Абдукарим Тўхтабоев эди. У 1898 йили Наманган вилоятининг Ғалча қишлоғида деҳқон оиласида дунёга келади. Болалигиданоқ ер ҳайдаб, деҳқончилик ҳадисини олиб улғаяди. Дастлаб Наманган шаҳрида эски усулдаги Абдулаҳад Махсум мактабида уч йил таҳсил олади. Сўнгра Тўрақўрғондаги рус мактабида беш йил ўқийди. Навбатдаги босқичда Наманган гимназиясида бир йил таълим олади.

Ўша йилларда Наманганда савдо-сотиқ, қишлоқ хўжалиги, маориф соҳалари кенгаяётган палла эди. Абдукарим ҳам болшевиклар партиясига қабул қилиниб, жамият ишларида фаолроқ бўлишга интилади. 1924 йилдан Наманган тумани қишлоқ уюшмаси тизимида ишлай бошлайди. Аммо кўп ўтмай сиёсий муҳит кескинлашиб, манзаралар бошқача тус олади. Кечагина ишонч билдирилган кадрларга нисбатан шубҳа, гумон ва таъқиблар кучаяди. Умумий сиёсий тортишувлар, асоссиз айбловлар таъсирида Абдукарим Тўхтабоев ҳам партия сафидан четлатилади.
1930 йиллар ўрталарига келиб, Наманганда пахтачилик қишлоқ хўжалигининг асосий тармоқларидан бирига айланган, бу соҳага малакали кадрларни жалб этишга алоҳида эътибор қаратилган эди. Ана шу жараёнда Абдукарим Тўхтабоев ҳам пахтачилик соҳасида тажрибали мутахассис бўлиш учун турли ўқув курсларида малакасини оширади, пахта тайёрлаш, ҳисоб-китоб, ташкилий ишлар бўйича билим ва кўникмаларга эга бўлади. Наманган вилоятининг Косонсой, Уйчи каби туманлари ва бошқа ҳудудларга юборилиб, пахта тайёрлаш ишларига раҳбарлик қилиш, жойлардаги ташкилий ишларни мувофиқлаштириш билан шуғулланади.
Бу давр мамлакат бўйлаб қатағон сиёсати авж олган, инсон тақдири бир зумда ҳал бўлиб кетадиган даҳшатли йилларга тўғри келган эди. Абдукарим Тўхтабоев ҳам шу зулматли даврнинг навбатдаги қурбонига айланади. 1937 йил 14 октябрь куни у Наманган вилояти Уйчи туманига қарашли Яккатой қишлоғидаги пахта тайёрлаш пунктида хизмат вазифасини бажараётган пайтда кутилмаганда ҳибсга олинади. Уни қандай айб ва кимнинг кўрсатмаси билан олиб кетишгани ҳақида на ўзига, на оила аъзоларига ҳеч қандай изоҳ берилмайди. Ўшандан бошлаб Абдукарим Тўхтабоев учун ҳам, унинг оиласи учун ҳам оғир синовлар бошланади.
Хўш, аслида унинг айби нима эди?
Ички ишлар халқ комиссарлиги ҳузуридаги “Учлик” баённомаларида Абдукарим Тўхтабоев ҳақида “собиқ қулоқ”, “жадидлар ҳаракати иштирокчиси”, “Миллий иттиҳод”нинг аъзоси”, “босмачилар билан алоқада бўлган шахс” каби турли айбловлар қайд этилган. Табиийки, тергов жараёнлари таҳдид-у босимлар остида олиб борилади. Унинг “айб”и асосан зиёлилар ҳақида шахсий фикрлар билдиргани, баъзан Чўлпон, Файзулла Хўжаев каби инсонларнинг номини тилга олгани, уйида “Ўткан кунлар” романини сақлагани эди.
Шу ўринда, ўша давр манзарасини янада тўлиқроқ тасаввур қилиш учун адабиётшунос олим Озод Шарафиддиновдан яхлит ҳолат чизгиларини келтириб ўтсак: “Жазо органлари маҳаллий халққа қарши курашда турли йўллардан кенг фойдаланган. Жумладан, улар қамоққа олинганларни жисмоний қийноқларга дучор қилиш билан бирга руҳий эзиш, иродасини синдириш, инсоний ғурурини камситиш, иззат-нафсини таҳқирлаш йўлидан ҳам борган. Бу мақсадлари йўлида ҳеч нарсадан қайтган эмаслар. Масалан, атоқли олим ва адиб Фитратни қамоққа олишдан аввал унинг уйида тинтув ўтказилади. Хўш, терговчилар унинг уйидан Фитратнинг “жиноят”ига алоқадор нималарни олиб кетган? Аёлларнинг шоҳи костюми, шерст юбка, эркакларнинг жигарранг пальтоси, тўртта қавилган кўрпа, иккита палос, битта гилам, соат, жавон, керосин билан ёндириладиган самовар, юмшоқ стуллар, битта ёзув столи, иккита сандиқ, патефон, мусиқа асбоблари, шахмат, ҳар хил ликопчалар, лаганлар, 13 та пичоқ, 16 та санчқи, 8 та темир қошиқ, 22 та ёғоч қошиқ, 82 та ҳар хил китоб ва бошқалар. Бу буюмларнинг “жиноят иши”га нима дахли борлигини минг ўйласангиз ҳам топа олмайсиз…”
1937 йил 16 ноябрда ўтказилган сўроқда қаҳрамонимиз қаерларда ўқигани, кимлар билан ишлагани ҳақида баён қилади, аммо бу кўрсатмалар ҳам уни қутқара олмайди. “Учлик” қарори билан Абдукарим Тўхтабоев 10 йил муддатга меҳнат-тузатув лагерига ҳукм қилинади. Бу қарор унинг иштирокисиз, суд ва ҳимоя ҳуқуқисиз чиқарилган, унинг тақдири бир неча дақиқаларда ҳал қилинган-қўйган.
Абдукарим Тўхтабоевнинг қамоққа олиниши оқибатида меҳнат қилиш қобилиятига эга бўлмаган 8 киши – аёли ва етти нафар фарзанддан иборат оила қаровсиз, қийинчилик гирдобида қолади. Фарзандлари мактабда ўқиш имкониятидан маҳрум бўлади.
Бу ёқда эса лагер ҳаётининг азоб-уқубатлари Абдукарим Тўхтабоевни бутунлай эзарди. 1941 йил 1 май куни у Ярославл вилояти Рибинск шаҳрида жойлашган Волга-Москва меҳнат лагери маҳбуси сифатида СССР Ички ишлар халқ комиссарлигига шикоят аризаси йўллайди. Унда ҳибсга олиниши, терговда кўрилган зулмлар, таҳдидлар, мажбурлаб имзо қўйдиришлар ҳақида ёзади ва шундай дейди: “Отамнинг бутун ўтмиши ва менинг ўтмишимдан, ишонаманки, яхшиликдан ташқари бирон нарса топа олмайсиз”.
Шу тариқа у ўзининг ҳеч қандай жиноят содир этмагани, отаси ва оиласи бутун умр ҳалол меҳнат билан ҳаёт кечирганини изтироб билан ёзади. Ўшанда қаҳрамонимиз ҳали 42 ёшда, ёлғиз ўзи боқиб келган етти нафар ёш фарзанди отасиз қолган… бу эса бешинчи марта ёзаётган арзномаси эди. Шунга қарамай, у нима айби учун қамалгани юзасидан асло тайинли жавоб ололмайди.
Шундай, қатағон домига тортиш учун инсоннинг бой ё йўқсил, зиёли ё ишчи бўлиши шарт эмас эди. Оддий деҳқон оиласидан чиққан, умрини тирикчилик ғамида андармон, ҳалол меҳнат, бола-чақасини боқиш фикрида ўтказган одам ҳам бир зумда “халқ душмани”га айланиб қоларди. Совет қирғин машинаси одам танламас, Сталиннинг махсус қарори билан республикалар раҳбарларига қанча “халқ душмани” топиш ва қатл этиш режаси белгилаб берилгандики, Абдукарим Тўхтабоев ҳам айбини билмай кетган ана шундай аянчли тақдир эгаларидан бири эди.
Орадан йигирма йилдан ортиқ вақт ўтгач, 1958 йилда расман оқланиб, унга қўйилган барча айбловлар асоссиз, туҳмат экани тан олинган бўлса-да, унинг қаерда, қачон, қандай шароитда ҳаётдан кўз юмгани, афсуски, номаълум.
Абдукарим Тўхтабоев тақдири шу ҳолича якка бир шахс фожиаси эмас, бутун миллат бошидан ўтказган синовлар инъикоси, ўрганилишга муҳтож илмий-маънавий сабоқдир. Зотан, бу каби тақдирлар бизга ҳуррият, инсон қадри, адолат тушунчалари қанчалар азиз ва қимматли эканини мудом эслатиб туради.
Рустамбек ШАМСУТДИНОВ,
тарих фанлари доктори, профессор
“Жадид” газетасининг 2025 йил 19 декабрдаги 51-сонида
ЎЗИ УСТОЗ БЎЛАР УСТОЗ КЎРГАНЛАР
“– Мени танимадингизми, ахир мен фалончи блогерман!– Узр, қайси ном билан қандай мавзуларда блог юритасиз?– Барча мавзуда. Интернетда ҳамма “Ҳаққуш” номи билан билади мени.– Шунақами? Мен билган кўпгина блогерлар аниқ бир йўналиш бўйича фаолият юритади.– Улар менга ўхшаб кўп соҳани тушунмайди-да, шунинг учун биттаси билан чекланади.– Қайси соҳа бўйича мутахассиссиз?– Олий маълумотим йўқ. Мактабни битирганман”. […]
21.01.2026 | 15:59
831
МАТЕМАТИКА – МУВАФФАҚИЯТ МАНБАИ
Суҳбатдошимиз Ўзбекистон Фанлар академияси ва Бутунжаҳон Фанлар академияси академиги, Давлат мукофоти лауреати Ўткир Розиқов айни пайтда ЎзФА В.И.Романовский номидаги Математика институти директори ўринбосари сифатида фаолият олиб бормоқда. У қарийб қирқ йиллик фаолияти давомида математик анализ, алгебра ва эҳтимоллар назариясининг замонавий усуллари билан физик ва биологик системаларнинг термодинамикаси ва динамикаси назарияларини яратиб, уларни табиий фанларга қўллашда […]
21.01.2026 | 12:50
825
ОҒАМИЗ ОМОН БЎЛСИНЛАР!
Мен Муродбой Низанов билан илк бор 2004 йилда танишганман… Йўқ, адашдим. Бу инсонни анча аввалроқ, ўспирин чоғларимда истеъдодли ижодкор сифатида таниганман. Мактабда ўқиб юрган пайтларимда адабиётга ҳавасим баланд эди. Қўлимга тушган китоб ва газета-журналларни иштиёқ билан мутолаа қиламан. Колхозда бригадир бўлиб ишлайдиган раҳматли амаким ўзи обуна бўлган “Ёшлик”, “Шарқ юлдузи”, “Муштум” журналларини ўқиб бўлгач, менга […]
21.01.2026 | 09:47
859



