Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 11°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


14.11.2025 | 10:25

img801

ILM UMMONINING G‘AVVOSLARI

Vahob RAHMONOV

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi

“Qomus” arabchadan olingan bo‘lib, asliyatda ummon, lug‘at, so‘z boyligi kabi ma’nolarni anglatadi. Izohli lug‘atga ko‘ra, o‘zbek tilida uch xil ma’noda qo‘llanadi: mukammal, to‘liq lug‘at; ensiklopediya, ensiklopedik lug‘at; hayotning yoki bilimning biror sohasiga oid to‘liq asar; majmua. Qomus ustida butun boshli jamoa mehnat qiladi. Unga kiritilgan har bir maqola butun bir asarga teng bo‘ladi. Shuning uchun ham aksar hollarda qomuschi olimlarning ism-shariflari ilmiy doiralarda qolib ketadi, el orasida yoyilmaydi. Bu safar ikki yirik qomus­chi – Qodirjon Ergashev hamda Sayfiddin Rafiddinov haqida yozmoqchiman.

Sovet davrida navoiyshunos deyishsa Porso Shamsiyev, Aziz Qayumov, Hamid Sulaymonov, Abduqodir Hayitmetov, Vohid Abdul­layev, Natan Mallayev, Botirxon Valijo‘jayev, Suyima G‘aniyeva­larni bilganlaridek, biz keyingi davr olimlaridan Ibrohim Haqqulov, Boturxon Akramov, Nusratullo Jumayev, Shuhrat Sirojiddinov, Ergash Ochilov, Olimjon Davlatov­larni taniymiz. Holbuki, mutaxassislar bu ro‘yxatni o‘n baravar ko‘paytirib tasavvur etadi. Katta anjumanlar va yubiley sanalari munosabati bilan matbuot va ijtimoiy tarmoqlarda nomlari bayroqday hilpiraydigan yirik olimlar safida ko‘pchilik bilmay­digan fidoyilar borki, ularning ismlari mualliflik kitoblaridan ko‘ra qomuslarning jamoaviy ro‘yxatida ko‘rinadi.
Ana shunday fidoyi olimlardan biri filologiya fanlari doktori Qodir­jon Ergashevdir. Navoiyshunos­lik va boburshunoslik osmonining kichik sayyoralaridan biri bo‘lgan bu olimning adabiyotshunoslikka qo‘shib kelayotgan hissasi kattadir.
Ushbu olimning kam tanish bo‘lganining birinchi sababi: o‘ta kamtar va kamsuqumligi. O‘zbek hamda rus tili va adabi­yotidan mukam­mal xabardor qahra­moni­mizning ilmiy faoliyati ko‘proq qomuschilikka daxldorligi buning ikkinchi sababidir.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til, ada­biyot va folklor ilmiy-tadqiqot insti­tutining katta ilmiy xodimi Qodir­jon Ergashevning ulug‘vor siymosi ikki muhtasham qomus – “Alisher Navoiy ensiklopediyasi” va “Zahirid­din Muhammad Bobur ensik­lo­pediyasi”dagi xizmatlari sal­mog‘ini aytishimiz zahoti ko‘z o‘ngi­mizda namoyon bo‘ladi.
“Alisher Navoiy ensiklo­pe­diya­si”da – 300 ta maqola, “Zahirid­din Muhammad Bobur ensik­lope­diyasi”da – 750 ta maqola – bu sanoqlar nimani ko‘rsatadi? Buning uchun qomus nimaligi va undagi maqola mohiyatidan so‘z ochaylik.
Qomus kimning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan bo‘lsa, o‘sha shaxs tarjimayi holi, asarlarining har tomonlama ilmiy tahlili, asarlarida uchragan shaxslar, janrlar, asarlari haqidagi eng qisqa, eng mukammal ilmiy davlat hujjatidir.
Agar Alisher Navoiy va Zahirid­din Muhammad Bobur ijodlari va tarji­mayi hollari haqidagi ma’lumotlarni bir xona to‘la kitob holida tasav­vur etsak, qomus o‘shalardagi ilm­ning asosi, qaymog‘idir.
Bunday qomuslarga maqola yoza­digan olim Navoiy va Bobur ijodi, o‘sha davrda yaratilgan tarixiy asarlarni, zamondoshlari muno­sabatlarini mukammal o‘qib chiq­qan bo‘lmog‘i shart. O‘shalar­dagi minglab ma’lumotlardan o‘z maqolasida foydalana bilish mahorati ham qomuschi uchun zarurdir.
Chunonchi “Zahiriddin Muham­mad Bobur” kitobidagi Navoiy haqi­dagi har bir ma’lumotni Qodirjon Ergashev Mirza Muhammad Haydar­ning “Tarixi Rashidiy”, Xondamirning “Makorim-ul axloq” va “Habib-us siyar”, Davlatshoh Samarqandiy­­ning “Tazki­rat-ush shuaro” va zamona­viy navoiyshu­noslar asarlaridagi ma’lu­motlarni ham hisobga olgan holda aniq, qisqa, lo‘nda, muhim fikrlarnigina yig‘ib maqola holiga keltiradi. Bu jarayonni bir qomusiy maqola yozish uchun muallif o‘nlab o‘qigan kitoblaridagi faktlarni yig‘ib, qisqa ifodalash uchun mashaqqat chekadi.
Qodirjon Ergashev – ilm asalarisi. U minglab kitobni o‘qiy-o‘qiy qomus uchun ilm bolini hormay-tolmay yig‘adi va qomus maqolasi holida elimizga tutadi.
Biz hali Qodirjon Ergashevning o‘nga yaqin kitobidan so‘z ochmadik. Hazrat Alisher Navoiy nasriy asarlari xususidagi rus va o‘zbek tillaridagi asarlari navoiyshunos­lik va boburshunoslikka qo‘shgan hissa­si bilan har qanday maqtovga arzirlidir.
* * *
Istiqlol zamoni navoiy­shu­nos­likning haqiqiy to‘laqonli tadqiqodlar silsilasi ekanligini isbotladi. Zabar­dast ilm fidoyisi Olimjon Davla­tov sa’y-harakati bilan navoiy­shunoslarning o‘ttiz jildlik asarlari nashr etildi. Bu fanning buyuk tantanasi bo‘ldi. Alisher Navoiyning butun ijodi islomiy-irfoniy e’tiqod bilan zarhallangani ilmda va mutafakkir shoirning “To‘la asarlar to‘plami” o‘n jildligida (2011, 2013) aniq ko‘zga tashlanadi.
Navoiy asarlari nashrga tayyor­lovchilaridan biri Sayfiddin Rafid­dinov Alisher Navoiy “To‘la asarlar to‘plami”ning dastlabki to‘rt jildi: “Xazoyin-ul maoniy”ning har bir devoniga tasavvufiy so‘zlar lug‘atini ilova qildi.
O‘zi yozgan “Majoz va haqiqat” monografiyasida ham tasavvuf asos­larini izchil yoritib berishga harakat qildi.
Sermahsul olim keyingi o‘ttiz yilda yozgan o‘nlab kitoblari, turk tilidan tarjima qilgan asarlari bilan o‘zini to‘laqonli tasavvuf olimi sifatida ko‘rsata oldi. Uning “Yetti pir”, “Muhammad (s.a.v) vasiyatlari” va boshqa kitoblari fikrimizning yorqin dalilidir.
Tasavvufshunos olimning bu sohadagi bilimlarining cho‘qqisi “Alisher Navoiy ensiklopediyasi”ning to‘rt jildidagi ikki yuzdan ortiq ilmiy maqolalarida ko‘zga tashla­nadi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Ushbu qomusiy maqolalarda olim tasavvuf atamalari mohiyati, tasavvuf allomalari hayoti va ijodi haqida asosli ilmiy-nazariy fikrlarini bayon etadi. Ayniqsa, uning bu qarashlari Navoiy hayoti va ijodiga bag‘ishlangan maqolalar qismida yanada yorqinroq aks etgan.
Olimning uzoq yillik mahsuldor ilmiy xizmatlari tufayli Sayfiddin Rafiddinov yaqinda o‘zi xizmat qilayotgan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi til, adabiyot va folklor instituti “O‘zbek adabiyoti tarixi” bo‘limiga mudir etib tayinlandi.
* * *
Beruniy hazratlari “Men g‘avvos-u,  ilm bo‘ldi ummonim” deb yozgan edi. Modomiki, qomus ma’nolaridan biri ummon ekan, zahmatkash olimlarimizni ilm ummonining teran qatlariga kirib boruvchi g‘avvosga o‘xshatish o‘rinli bo‘ladi. Ikki yirik olimga sihat-salomatlik va ijodiy parvozlar tilaymiz!

«Jadid» gazetasining 2025-yil 7-noyabrdagi 45-soni


“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“

Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]

16.11.2026 | 16:15

img80

ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img83

MILLIY YUKSALIŞ SARI

Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]

16.11.2026 | 09:00

img132