Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 13°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


28.10.2026 | 16:42

img980

300 YIL AVVALGI “CHATGPT”: JONATAN SVIFT “GULLIVERNING SAYOHATLARI” ASARIDA NIMANI BAŞORAT QILGAN EDI?

Bundan roppa-rosa 300 yil muqaddam – 1726-yilning 28-oktyabrida Jonatan Sviftning “Gulliverning sayohatlari” asari naşr etilgan. Lilliputdagi mitti odamlar hamda ulkanlar mamlakati haqidagi sarguzaştlari bilan maşhur mazkur kitobning uçinçi qismida hayratlanarli bir qurilma tasvirlangan bölib, u inson iste’dodi va bilimi iştirokisiz kitob “yozişi” lozim edi. Bugungi kunda olimlar mazkur qurilmani generativ sun’iy intellekt bilan qiyoslamoqda. Xöş, Jonatan Svift haqiqatan ham “ChatGPT”ni başorat qilganmidi?

1726-yil 28-oktyabrda London şahrida ikki jilddan iborat ğayrioddiy kitob paydo böldi. Uning muqovasida Jonatan Sviftning ismi qayd etilmagan edi. Muallif sifatida “avval jarroh, keyinçalik bir neça kemaning kapitani bölgan Lemyuel Gulliver” körsatilgan bölib, asar göyoki haqiqiy sayohatçining xotiralari sifatida taqdim etilgandi.

Aslida esa Gulliver ham, u taşrif buyurgan mamlakatlar ham töqima bölgan. Muallif – dublinlik yozuvçi, ruhoniy va satirik Jonatan Svift edi. “Cambridge University Press” naşriyoti ma’lumotlariga köra, kitobning birinçi tiraji bir neça kun içida sotilib ketgan, beş hafta mobaynida esa yana ikkita naşri çop etilgan. 1726-yilning oxiriga qadar Londonda mazkur kitobning 20 mingdan ziyod nusxasi muomalada bölganligi taxmin qilinadi.

Oradan uç asr ötgan bölsa-da, “Gulliverning sayohatlari” öz dolzarbligini yöqotmadi. Asarning 300 yillik yubileyi munosabati bilan Dublindagi Triniti kolleji (“Trinity College Dublin”) kutubxonasida “Gulliver at 300” nomli körgazma taşkil etildi. Universitet professorlarining ta’kidlaşiça, Sviftning aql-idrok, taraqqiyot va insonning öz ratsionalligiga haddan taşqari işonişi borasidagi satirasi bugungi sun’iy intellekt davri kitobxonlari uçun yanada ahamiyatli yangramoqda.

Lilliputdan-da e’tiborga molik makon

“Gulliverning sayohatlari” tilga olinganda, köpçilikning köz oldiga yerga yotqizilgan va mitti odamlar tomonidan iplar bilan boğlab qöyilgan Gulliver gavdalanadi. Biroq bu romanning faqatgina birinçi qismidir.

Uçinçi sayohati davomida Gulliver Laputa nomli havoda uçuvçi orolga, söngra Balnibarbi mamlakatining poytaxti Lagadoga kelib qoladi. Bu yerda “Loyihaçilar akademiyasi” joylaşgan bölib, akademiya olimlari öta global maqsadlar ustida izlanişlar olib borişadi: ularning biri bodringdan quyoş nurini ajratib olişga, boşqasi inson çiqindisini qaytadan oziq-ovqatga aylantirişga, yana biri esa uyni tomidan boşlab qurişga urinadi.

Asosiy muammo şundaki, ularning bu kabi ğaroyib nazariyalari amalda öz tasdiğini topmaydi. Mamlakat esa mazkur “yangiliklar” oqibatida qaşşoqlaşib, ekin maydonlari qarovsiz holatga kelgan, uylar esa xarobazorga aylangan.

Jonatan Sviftning tanqidiy nişoni bevosita ilm-fanning özi emas edi. Zamonaviy tadqiqotlarda Lagado epizodi XVII–XVIII asrlardagi eksperimental ilm-fan, Qirollik jamiyati (“Royal Society”) hamda “yangi falsafa”ning bilim yaratiş mexanizmlariga oid da’volari bilan boğliq holda tahlil qilinadi. Uşbu talqin borasida olimlar örtasida munozaralar mavjud: asarning uçinçi qismini faqatgina Qirollik jamiyati ustidan kuliş, deb baholaş uning tub mohiyatini öta soddalaştirib yuboriş hisoblanadi. Gulliver aynan mazkur akademiyada eng ğayrioddiy ixtirolardan biriga duç keladi.

Kitob yozuvçi maşina

Katta xonada bir professor va uning qirq nafar şogirdi faoliyat yuritayotgan edi. Xonaning asosiy qismini yigirma futlik ulkan ramka egallagan bölib, uning yuzasida simlar yordamida bir-biriga ulangan mayda yoğoç bölaklari örnatilgan edi. Har bir bölakka tildagi mavjud sözlar turli grammatik şakllarda yozib çiqilgan.

Qirq nafar talaba ramka atrofidagi dastaklarni buraş bilan şuğullanadi. Dastak aylantirilganda sözlarning joylaşuv tartibi özgaradi. Söngra talabalar hosil bölgan kombinatsiyani közdan keçirişadi. Agar tasodifan ma’noli ibora yoki jumla şakllansa, uni alohida qayd etib olişadi. Şu tariqa, ular har kuni soatlab sözlarni aralaştirib, hosil bölgan ma’noli parçalarni katta hajmdagi kitoblarga jamlab borişadi.

Professorning maqsadi esa bundan-da ulkan edi. Uning ta’kidlaşiça, agar tizim yetarli darajada kengaytirilsa, iste’dodsiz va bilimsiz şaxs ham biroz jismoniy mehnat evaziga falsafa, şe’riyat, siyosat, huquq, matematika hamda ilohiyotga oid kitoblar yaratişi mumkin böladi. Svift uşbu “ixtiro” tasvirini ataylab absurd darajasiga olib çiqadi.

Professor uçun bitta maşina kifoya qilmaydi. Uning fikriça, agar davlat tomonidan mablağ ajratilsa, Lagadoda şunday ramkalardan 500 tasini barpo etiş, ulardan olingan matnlarni birlaştiriş va pirovardida “barça san’at va ilm-fan sohalarini” qamrab oluvçi ulkan bilimlar töplamini yaratiş mumkin. Uşbu satrlarni 2026-yilda mutolaa qiliş kitobxonda öziga xos taniş hissiyotlarni uyğotadi.

40 nafar talaba, 500 ta maşina hamda çeksiz matn

Melburn universiteti (“University of Melbourne”) tadqiqotçisi Maykl Folk asarning 300 yillik yubileyi munosabati bilan Lagadodagi uşbu qurilmani XVIII asrning “matn generatori” deb atadi.

Öxşaşliklar haqiqatan ham diqqatga sazovordir. Maşina katta hajmdagi matn kombinatsiyalarini işlab çiqaradi, insonlar esa olingan natijalarni kuzatib, ma’noli parçalarni ajratib olişadi. Loyihani kengaytiriş uçun yana yuzlab maşinalar hamda köproq resurslar talab etiladi. Professor esa mazkur texnologiya insonning köp yillik öqiş va ijodiy mehnatini öta arzon jarayonga aylantirişiga qat’iy işonadi.

Uşbu tasvirda bugungi generativ sun’iy intellekt atrofida yuzaga kelayotgan qator bahs-munozaralarni köriş mumkin: hisoblaş quvvatlarini oşiriş, tizimni masştablaştiriş, inson mehnatining avtomatlaştirilişi, juda katta hajmdagi matnlarni işlab çiqariş va eng muhimi – matn hosil qiliş bilan bilim yaratişning aynan bir xil tuşunça emasligi masalasi.

Biroq bu örinda muhim bir tafovut mavjud. Lagadodagi maşina “ChatGPT” emas. Svift tasvirlagan qurilma sözlarni tasodifiy ravişda almaştiradi. Zamonaviy yirik til modellari esa milliardlab parametrlarga ega neyron tarmoqlari bölib, ular ulkan matn töplamlaridagi qonuniyatlarni örganadi va berilgan kontekstdan kelib çiqqan holda keyingi token ehtimolligini hisoblab çiqadi. Ya’ni, “ChatGPT”ga öxşaş tizimlarni “sözlarni tasodifan aralaştiradigan maşina” sifatida talqin qiliş texnik nuqtai nazardan notöğridir.

Şunga köra, “Svift 1726-yilda sun’iy intellektni başorat qilgan” degan jumla çiroyli sarlavha bölişi mumkin, ammo u tarixiy haqiqatni töliq aks ettirmaydi. Svift neyron tarmoqlari, kompyuter yoki maşinali örganiş texnologiyalarini tasavvur qilmagan. U butunlay boşqa, çuqurroq savolni örtaga taşlagan.

Ravon matn – bilim demakmi?

Lagado professori uçun maşinadan çiqqan ma’noli jumla uning qanday hosil bölganidan köra muhimroq ahamiyat kasb etadi. Jumla töğri tuzilgandek körindimi – demak, u saqlab qolinadi. U haqiqatga mos keladimi? Muallif uni tuşunadimi? Unda yangi fikr mavjudmi? Uning ortida tajriba yoki bilim yotibdimi? Maşina bu kabi savollarni bermaydi.

Sviftning satirasi aynan şu nuqtada zamonaviy tus oladi. Bugungi kunda yirik til modellari nihoyatda ravon, işonarli va grammatik jihatdan mukammal jumlalar tuzişi mumkin. Biroq generativ modelning asosiy vazifasi “haqiqatni bayon qiliş” emas, balki kontekstga mos mantiqiy davomiylikni hosil qilişdir. Şu sababli, model işonçli ohangda notöğri ma’lumotlarni ham taqdim etişi ehtimoldan xoli emas.

Bundan 300 yil avval Svift tomonidan masxara qilingan ğoyaning negizida ham xuddi şunday tafovut yotadi: sözlardan töğri körinadigan matn yasaş – hali bilim yaratiş degani emasdir. Bu Lagadodagi maşina va “ChatGPT” örtasidagi eng e’tiborga molik öxşaşlik bölişi mumkin. Texnologiyaning mexanizmi emas, balki insonning unga nisbatan munosabati öxşaşdir.

Svift ilm-fanga qarşi bölganmi?

Lagado epizodi ba’zan “Svift olimlarni yomon körgan” degan öta sodda xulosaga olib keladi. Biroq masala bundan-da murakkabroqdir. Svift yaşagan davrda Yevropa ilm-fani ulkan transformatsiya jarayonlarini boşdan keçirayotgan edi. Eksperiment, kuzatuv, hisob-kitob va yangi texnologiyalarga katta umidlar boğlangan. Şu bilan birga, “loyihaçilar” – ulkan natijalarni va’da qilib, amalda hyeç qanday foyda keltirmaydigan ixtirolarga sarmoya izlovçi şaxslar qatlami ham köpaygan edi.

Svift aynan insonning öz aql-idroki va texnologiyalariga haddan ziyod işonib yuborişini tanqid ostiga oladi. Lagadodagi muammo tajriba ötkazişda emas, balki odamlarning ijobiy natija bermagan tajribani ham “taraqqiyot” deb ataşda davom etişidadir. Işlamaydigan texnologiya yanada köproq mablağ talab etadi. Olimlar esa odamlarning hayoti yaxşilanmayotganiga emas, balki öz loyihalari yetarli darajada masştablaştirilmaganiga işonişadi. Bu jihatlar XXI asr öquvçisiga begona emas.

Bolalar kitobida yaşiringan kattalar uçun satira

Paradoks şundaki, keyingi asrlar davomida Sviftning eng ötkir satirik qaraşlari kitobning ommaviy tasavvurdagi qiyofasidan deyarli yöqolib ketdi. Lilliputliklar, ulkanlar va ğaroyib mamlakatlar bolalar adabiyoti uçun juda jozibador edi. Natijada asarning köplab qisqartirilgan naşrlari yuzaga keldi. Keyinçalik filmlar, multfilmlar, komikslar va rasmli kitoblar “Gulliver”ni, asosan, fantastik sarguzaşt sifatida maşhur qildi.

Triniti kollejidagi 300 yillik körgazma aynan şu sababli kitobning barça qismlariga – Lilliputdan to Laputa va Guigngnmlar mamlakatigaça – qaytadan e’tibor qaratmoqda. Kutubxonada mazkur asarning yuzlab naşrlari saqlanadi; körgazmada hattoki 1761-yilda Dublinda çop etilgan qisqartirilgan versiyaning hozirça ma’lum bölgan yagona nusxasi ham namoyiş etilmoqda.

Asarning dastlabki öquvçilari esa uni bolalar ertagi sifatida qabul qilişmagan edi. Sviftning dösti Jon Gey 1726-yilning noyabrida uşbu kitob “saroy kengaşidan tortib bolalar xonasigaça” barça joyda mutolaa qilinayotganini qayd etgan. Asar boşidanoq bir vaqtning özida ham qiziqarli sayohatnoma, ham siyosiy va falsafiy satira vazifasini ötagan.

300 yil ötib Svift insoniyatni nimadan ogohlantirmoqda?

“Gulliverning sayohatlari”ning 300 yilligi munosabati bilan tuğiladigan eng asosiy savol – “Svift ChatGPT’ni başorat qilganmi?” degan savol emas. Bunga qat’iy ma’noda “yöq” deb javob beriş mumkin. Uning Lagadodagi maşinasi zamonaviy sun’iy intellekt tizimlaridan tubdan farq qiladi.

Biroq Svift boşqa bir jihatni hayratlanarli darajada aniq köra olgan: insoniyat har bir yangi mexanizmga aqlning örnini bosuvçi mö’jiza sifatida qaraşga moyildir. Agar maşina matn işlab çiqarsa – uni bilim sifatida qabul qiliş mumkin; jarayon avtomatlaştirilsa – uni taraqqiyot deb ataş mumkin; köproq maşina qurilsa – muammo albatta hal böladi, deb işoniş mumkin.

Lagado professori 500 ta qurilma barpo etişni orzu qilgan edi. Bugungi kunda esa biz yuz minglab sun’iy intellekt çiplaridan iborat ma’lumotlar markazlarini qurmoqdamiz. Biroq Sviftning bundan 300 yil avval qöygan savoli mohiyatan özgargani yöq: agar maşina köproq söz işlab çiqarayotgan bölsa, bu insoniyat köproq bilimga ega bölyapti, deganimi?

“Gulliverning sayohatlari” asari uç asrdan söng ham faqatgina adabiyot tarixi bölib qolmayotganligining asosiy sababi ham şundadir. U texnologiyalar xususidagi bugungi bahs-munozaralarning ham uzviy bir qismiga aylanib ulgurdi.


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img61

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img586

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img583