Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 10°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


01.06.2024 | 22:43

img710

GʻAROV (hikoya)

Siddiq aka bo‘y-basti duppa-durust, kelishgan odam. Mayin sochlari siy­rak­roq, qo‘yko‘zlari qisiqroq, yoqim­toy. Gap so‘rasangiz, avval muloyimgina jilmayib qo‘yish odati bor. Ilyos aka bilan to‘n kiyish­magan bo‘lsa-da, kiyishgandan qalin. Moskvada mo‘yqalam ilmidan birga tahsil ol­gan. Hujradoshlar. Hali qarasangiz, ikkalasi Shahrisabz tomonlarda – Hisor tog‘i etak­larida irg‘ishlab yurgan, boshqa kuni rassomlarning Chorboqdagi dala hovlisida dumalab yotgan.

Hayron bo‘lardim: fe’lan biri biriga teskari bu ikki musavvirning orasidan qil o‘tmaydiki, boisi nima? Ilyos aka deganimizning ovozi gavdasiday yo‘g‘on, dag‘al. Taroqdan bego­nalashib ket­gan sochi yelkasiga, ko‘kala soqoli ko‘ksiga tush­gan. Beti tovoqday. Qalin tirnoqlarini vaqti-soatida olishiga gumonim bor. Joyi kelsa, o‘zini devonalikka oladi-yu, urib-so‘kib bo‘lsa-da, gapini o‘tkazadi. Ko‘ngliga kelganidan qayt­­maydi. Na yaxshini biladi, na yomonni: “Maynamni titma. Maniki tog‘di balasi. Man sani bir urgan, san o‘lgan, к чёрту!..” Portretchi. Chizgani – ro‘moli savatday momolar-u dastori qozonday bobolar, juldur kiyimli oyoqyalang bolakaylar. Onda-sonda mehnat ilg‘orlari, xush­bichim, xushro‘y juvonlar, viqori baland arbob­larki, o‘ta jiddiy. Yuz-ko‘ziga mahzunlik soya tashlagan odamlar.

Siddiq akamiz esa yetimday miskin, siniq. Ijodkor qavmiga tekkan kasallik – o‘zini bo‘lar-bo‘lmas davralarga urish-u kerilishlardan yiroq. Soqolini olmay ko‘chaga chiqqanini ko‘rmaysiz. Dazmol bosilmasa, paypog‘ini ham kiymaydi. “Orastalik menga rahmatli otamdan o‘tgan”, degani yodimda. “Otangiz kim bo‘lganlar?” deb so‘raganimda, dudmalroq javob qilgan: “Sizning padaringiz ham eskichani bilganlar, chog‘i…”

Tabiat qo‘ynini qo‘msab yo‘lga chiqsag-u biror dovonga yetsak, aytadiki, oynam, shu yerda bir saqlab oling! Tepalikda o‘tirib tog‘larga tutashib ketgan adirlar, soylar, o‘lanzorlarni soatlab kiprik qoqmay kuzatadi. Kuzatganlari ajoyib manzarali kartinalarga aylanadi. Erinmagan odam!

Qurdoshlarning oti-ovozasi iqlimlar osha ketgan. Asarlari ko‘rgazmadan ko‘rgazmaga ko‘­chib yuradi. Bu yog‘i Kubadan Yaponiyagacha aylanib chiqqanini aytib o‘tirmay.

Molbertining bag‘ri bo‘shadi deguncha ular meni yerning tagidan bo‘lsayam vaqt-bevaqt qidirib topadi: “Bir kelib keting qishlog‘imiz­ga!” Demak, yangi asar tayyor! Endi san’atshunos­ning xolis fikri zarur. Ularning ijodxonasi yonma-yon, “Minor” qabristoni yonidagi oqposhsho zamoni­dan qolgan g‘ishtin imoratda. Hayal­latmay yetib boraman. Qo‘limni orqaga qilib, do‘kay qiyofada kartinaning u yog‘idan o‘taman, bu yog‘idan o‘taman. Uzoqdan qarayman. Yaqinroqdan tikilaman. “Ну, как тебе?” deydi toqati toq bo‘lgan Siddiq aka. U do‘stining oldida o‘rischa gapiradi. Darhol javob berib bo‘libman. Boshimni mujmal silkib qo‘yaman. Ikkalasining ichini qizitgim keladi. Hazilmi, dong‘i ketgan musavvirlar fikrimga mushtoq. Kutayotir. Iloji qancha! Xavotirni ham unutganim yo‘q: jo‘yasiz gap aytib, ixlosi beqiyos akalarimni ranjitib qo‘yishdan cho‘chiyman. Nihoyat, labimdan bir so‘z otilib chiqadi: “Shedevr!”

Ular menga ishonqiramaydi. Endi asarning durdonai mutlaq ekanini isbotlashim, muhimi, ikkovini e’tirofimga ishontirishim darkor. Eng qiyini – shu. Eplayman.

Keyin bitimizni to‘kamiz. Siddiq aka chimxo‘r. Qadahga labini tekkizishdan nariga o‘tmaydi. Yeyish-ichish, hangomani oshnasiga chiqargan. Araqni kosalab simirib, tandirkabobni kilolab yeydi.

Bir safar baland qoyalar o‘rtasidagi sersoya daraga borib qoldik. Bahaybat xarsanglar, tog‘ni ikkiga bo‘lib oqayotgan soy, oltinrangga kira boshlagan maysazor, qoyalarga tirmashib o‘sgan archalar, cho‘qqilar uzra ko‘tarilayotgan yengil hovur, osmonda suzib yurgan parqu bulutlar… Soyning shovullashini aytmaganda, sokin-osuda. Uchalamiz ham go‘yo tildan qolib, maftunkor manzaradan ko‘z uzolmay turganimizda kimdir na’ra tortib yubordi:

– Ey otajo-on!..

Sapchib tushdim. Qarasam: Ilyos aka. Hali, sayhonlikda o‘tirganimizda ozroq “otib olgandi”. Gumburlagan daradan bo‘rining uvullashidek javob keldi. Tebranib turgan aks sadoga yangi hayqiriq qorishib ketdi:

– Ey onajo-on!..

Etlarim jimirlab ketdi. Dard, alam, armonlarga to‘la nido: “Qaydasiz? Qaylardasiz, azizlarim? Ko‘kayginam kesilib ketdi-ku!..”

– Ey osmo-on!..

Fahmlashimcha, endi u go‘yo aytmoqchi bo‘lardiki, “hammasiga o‘zing guvohsan-ku, ey falak! Sen nega jimsan?..” Yo‘lini yo‘qotib, galdirab qolgan va yashashga havasi so‘na boshlagan yolg‘izning oh-u zori. Daraning narigi etagida ikki uyum oppoq bulut ochiq darvozadan qaraganday bizni osoyishta kuzatib turardi.

– Ey Yo-o-or!..

Boshida maqom xonishini eslatgan bu iltijo­ning pardalari tobora avjiga chiqib, shunday chinqiriqqa aylandiki, larzadan qoyalar atrofga sochilib ketguday bo‘ldi.

– Yo-o-or!..

O‘qigan edim: qafasga tushgan yo‘lbars shunday vahimali o‘kiradi. Quloqlarimni bekitgim keldi! Tortindim. Bandasining tavallosiga falak bokaram million yillik metin qoyalar orasidan go‘yo bosiqdan bosiq javob qaytardi: “O-o-or!..”

Bo‘g‘riqqan yuzlari xurmo tusiga kirib, bo‘­yin tomirlari bo‘rtib-ko‘karib ketgan akaning boshi ana-mana yorilib, qoni favvoradek otiladi­gan­day. Shu xavotir xayolimdan o‘tib turganida u o‘qqa uchgan kiyikday quladi-yu, tiz cho‘kdi. Yo tavba! Suyamoqqa shoshilgan edim, oshnasi yengimdan tortdi: “Qo‘yavering!..”

Ilyos aka zarang yerni mushtlay-mushtlay tinchib qoldi! Turib, soy tomon yurganida burni­dan oqqan qon soqolini oralab ketayotganini ko‘rdik…

O‘sha yili u ayoli Evelina Naumovnaning izi­dan Amerikaga oyoq uzib ketdi. Qandga cha­lingan qariyaday shalvirab qolgan Siddiq aka xo‘rsindi: “Akangizning shu ishi o‘sal bo‘ldi. Vatanni tug‘mas xotinga almashtirib bo‘lar­kan­mi…”

Mezon oxirlab qolgan kezlar. Eski Juvadan bozor-o‘char qilib kelib, endi uyga kirgan edim, Siddiq aka telefonda yo‘qlab qoldi: “Birrov ko‘rishsak”. “Xo‘p”. “Ustaxonadaman”.

Ajablanganim – eshigidan bosh suqishim bilan bo‘yoq aralash spirt hidi dimog‘imni achitdi. Qovoqxonadan battar. Ko‘zlarim yoshovrab ketdi.

O‘rtada – usti yopiq azamat polotno. Rassom birovni uyg‘otib yuborishdan cho‘chiganday, avval temir eshikni, so‘ng oynalarini “ter” bosgan derazaning kambar darchasini sekingina yopib, zulfinlarini avaylab ildirdi.

– Nahorda quyosh charaqlab chiqqandi, – dedi shikasta ovozda, birovdan o‘pkalaganday. – Endi jalaga qarang. Ko‘chadagi suv qayoqqa oqishini bilolmay sarson.

Prujinalari bo‘rtib turgan divandagi beqasam ko‘rpachaga cho‘kdim. Divanning suyanchig‘i bo‘yimdan baland. Birovning tizzasida o‘tirgan­day bo‘laman. Burchakdagi radiolada qitir-qitir aylana­yotgan plastinkadan taralgan nolayi afg‘on – “Cho‘li iroq” yurakni ezadi.

Xona sohibi kursisini men tomon surib, o‘ng qo‘lini tizzamga qo‘ydi. Lablari, ovozi titrar, yuzlari lovullab ketgan, nafasidan araq hidi kelardi. Musavvirni bunday diltang ko‘rganimni eslay olmayman. Go‘yo uzoq o‘tirib qolgan yoqimsiz mehmonni tezroq kuzatib qo‘ysa-yu ortidan shartta eshikni yopib, yengil nafas olsa.

Sezdimki, muhim, juda muhim gap aytmoqchi. Ayni qarorga kelgunicha ko‘p, haftalab, oylab o‘ylagan. Ikkilangan. Yuragi dov bermagan. Oxiri boshqa yo‘lini topolmagach, qachon, qanday aytishning surobini olgan.

Orqa-oldiga qarab gapiradigan Siddiq aka bir zum o‘ylanib turdi-da, boshini ilkis ko‘tardi:

– Sizning gardaningizga og‘ir yuk tashlayot­ganim uchun ezilib ketyapman, uka. Nima qilay, boshqa chora topolmadim. Jigarimday bo‘lib qolgansiz.

Uning g‘am-anduhga to‘la ko‘zlarida yosh qal­qidi. Rahmatli, keyinchalik ana shunday – mo‘y bosgan g‘ussali yuzlari sarg‘aygan, aftoda holi­da qarog‘imda qolib ketdi. Men akani yupatgim kelgan o‘shanda. Kelgan-u, nafi yo‘qligini anglab, noiloj jim turardim. Gapi tushmagur esa rostdan ham vahimali ekan.

– Mabodo, – dedi u, – menga to‘satdan biror kor-hol bo‘lib qolsa, bola-chaqamdan xabardor bo‘lib turing. Uzilishib ketmang, iltimos! Ayniqsa, qizimdan. Bilasiz, topgan-tayangan yolg‘izim – shu qiz. O‘zingizdan qolar gap yo‘q, dardimni norasidamga aytolmayman. Uvol!..

Ich-ichimdan bir qalqib tushdim: “Bechora, qamaladigan bo‘pti-da!”

– Yo‘q, – dedi u. – Qamalsam, rozi edim. Mingdan ming rozi edim! Harna, bir kuni chiqib kelardim-da. Undan ham battarroq, ukajon! Mening kunim bitgan!..

Kunning bitishi nima ekanini anglab yetol­mayotganimni sezdi. Ketma-ket olamdan o‘t­gan jigarlari – kattasi avtohalokatdan, kichigi anhorga cho‘kishdan ketgan akalarini, sariq kasali boshiga yetgan opasini, ezila-ezila ado bo‘lgan ota-onasini esladi.

– Eshitgan chiqarsiz, yuragim chatoq, – dedi bo‘shang bir ovozda. – To‘rt qadam yursam, o‘pkam bo‘g‘zimga tiqilib qolayotir.

Binoning biqinidan o‘tgan qo‘sh tramvayning taraqa-turuqidan derazalar zirillab ketdi. Shu tobda menga Siddiq aka o‘lib qoladiganday tuyuldi. Vahimamni yashirmadim: bu qanday gap, aka? Tobi yo‘q odam do‘xtirlarga ko‘rinmay­dimi?

U eshikka hadik bilan qarab qo‘ydi-da, yaqin­roq surildi.

– Ukajon, bu qo‘tir dunyoda hamma narsa bo‘lishi mumkin… Zotimizga qarg‘ish tekkan: otam Stalinning turmasida xizmat qilgan…

Men mo‘ltirab qolaman. Aytadiki, rahmatli padari – Rahim Beknazarni eslatadigan tariqday ham nom-nishon qolmagan. Na bir surat, na bir hujjat. Hammasini marhum o‘zi bilan u dunyoga olib ketgan. Ichki kiyimidan tortib ko‘rpa-to‘shagigacha…

Turib, kartinaning ustidagi dog‘-dug‘ tekkan bo‘zni olib tashlaydi. Seskanib ketaman. So‘z bilan ifodalash qiyin mudhish manzara.

To‘qayzor. Jarda oqib yotgan bo‘tana suv, uzoq-uzoqlardagi shafaq, yerdagi qor – hammasi go‘yo qonga botgan. Yonayotgan g‘arovning charsillagani qulog‘imga chalinib, dimog‘imga tutun hidi urilganday bo‘ladi. Buruqsiyotgan “bukri” mashina – “Pobeda”dan bir uyum qop-qora temir-tersak qolgan. Toptalgan, cho­pilgan cho‘kirtak qamishlarning nayzadek tig‘larida, qordagi yalangoyoq izlarida – qon. Bo‘tanadan to‘pig‘igacha ko‘rinib qolgan ikki oyoq juppay qilib kulliklangan. Haybatli odamning oyog‘i. Baquvvat, go‘shtdor. Kamida qirq beshinchi o‘lchamdagi poyabzal kiygan. “Yurganida yer lorsillagan bo‘lsa kerak”, degan taxmin xayo­limdan o‘tdi.

Beixtiyor esladim: Siddiq akaning asarlarida ko‘tarinkilik, latiflik, go‘zallik jilvalanib turardi. Buni­sida… Bunisidagi dahshatli dard-faryod, telba­vor talvasa aqlni shoshiradi. Faqat to‘qay­zorga emas, dunyoga o‘t ketganday!..

Pastak-pastak butalarning shoxlari qorning og‘irligidan egilib qolgan. Egila-mayisha singan. Havoda muallaq qotgan shisha bonka zich bekitilib, so‘rg‘ichlangan va muhrlangan. Muhr­ning botiq izlariga sin solinsa, “1964” raqamini ilg‘ash mumkin. Bonka to‘la eski-tus­ki: “Северный одеколонъ’”ning qirmizi qutisidagi oq ayiq rasmi, sarxonasi kuyib, qorayib ketgan zarang trubka, arab imlosidagi “Qizil O‘zbekiston” ga­ze­ta­sining sarg‘aygan sahifasidagi sarlavha: “Zulm­dan tiyil”.

Siddiq aka menga yalt etib qaradi:

– Eskichadan xabaringiz bormi?

– Sal-pal.

Otasining izi uch kundan keyin kunduzi borishga ham yurak betlamaydigan ovloq joy – Qiziljardan topilgan.

– Sezishimcha, – deydi o‘g‘li, – rahmatli u yerlarni besh qo‘liday bilgan. Qachon borgan? Nega borgan?.. Kul orasidan ancha-muncha narsa chiqqan: tikyoqa kitelining tugmalari, polkovnik belgisi – besh qirrali yulduzlar, orden-medallar, komsomol nishoni, kamarining qoraygan to‘qasi, qo‘nji baland etigining buj­mayib qolgan tagcharmi, muguz gardishli qora ko‘zoynagi… Hammasini ashyoviy dalil sifatida olib ketishgan.

– Kimlar?

– Ma’lum-ku, – deya pichirladi rassom.

Suv tubini titkilagan g‘avvoslarning top­gani – mili balchiqqa, sadog‘i o‘qqa to‘la to‘pponcha. Polkovnikning uyi tintuv qilinganida qo‘lga ilina­digan biror narsa chiqmagan. Qulfida kaliti osilib qolgan kattakon seyf ham bo‘m-bo‘sh ekan.

Ko‘paylashib kelgan mulozimlar aytishadiki, “Rahim Beknazarovich avtohalokatga uchragan­lar… To‘g‘rimi?”

Ona-bola shosha-pisha bosh irg‘aydi: “To‘g‘ri!”

Kimga, nima deb gina qilishsin? Aza ochil­maydi. O‘lik-tirikligi dargumon, tobut buyur­ma­gan, janozasi o‘qilmagan bandaga qanday aza ochasiz. Ellikka ham bormagan ota badar ketadi.

O‘sha jar yoqasiga yana borgisi kelgan o‘g‘lining avvaliga oyog‘i tortmaydi. Baribir borib, otasidan biror nishon izlaydi. Qora tuprog‘-u go‘ngga qori­shib yotgan behisob bo‘sh pistonlardan bo‘lak narsa topolmaydi.

– Otam uyda mahallarda damimiz ichimizga tushib ketardi, – deydi Siddiq aka. – Oyoq uchida yurardik. Shiddati g‘oyat baland, ashaddiy sovuq­­qon, qarashlari o‘qday odam ediki, ham­ma zirillardi. Bir kuni o‘ris qo‘shnimizning boshi xum­day, oyoqlari buqanikiday yo‘g‘on, dahani pachoq iti – buldog tashlanib qolganida jonivorning jag‘ini shartta ayirib, joyi­da saran­jomlab qo‘ygan. Ertalab eshikdan chiqa­yotib, onamga savol nazari bilan qarardi. Uvoqqina onam bechora birov yuziga shapaloq tortib yuborishidan cho‘chiganday, ko‘zi­ni yerga tikib: “Bir ovqatlikkina go‘sht qoldi”, derdi. Otam cho‘n­tagidan pul chiqarib uzatganida, onam uni ikki qo‘llab olar ekan, ta’zim qilayotganini ilg‘ab qolardik.

Oilaning qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shnilar bi­lan bordi-keldisi bo‘lmagan hisob. Hadeganda meh­mon kelavermagan. Uy egasidan hayiqqan. Iste’foga chiqqaniga qaramay, uni turmaga tez-tez chaqirib turishgan. Ko‘pincha kechalari ishlagan.

– Ishdan qaytganida achchiq zax va nam tup­roq hidini sezardik, – deydi Siddiq aka. – O‘zini darhol hammomga urib, uzoq yuvinar va kiyim-boshiga tinimsiz atir purkardi. Uyimizdan sartaroshxonaning hidi anqib turgani shundan.

Rahim Beknazar icha boshlaydi. Avval o‘qtin-o‘qtin, so‘ng kunda-kunora. Kayfi oshib qolganida ko‘zlari chaqchayib, jazavasi tutib ketadi: “Mulla bo‘lsa-chi? Ot! Ot deyapman senga, itvachcha!..”

Nigohlari tubsiz g‘orga o‘xshab qolgan polkovnik ko‘chadan o‘tgan-qaytganni ayvonda lo­qayd kuzatganicha trubkasini tutatib o‘tiradi.

– Matalga o‘xshaydi, – deb pichirlayman men.

Aka tasdiq ma’nosida bosh irg‘aydi:

– Ko‘rgilik-da, uka, ko‘rgilik!..

Rahim Beknazar qamoqxonada qaysi lavo­zim­da ishlagan, nima ishlar qilgan – uyi­dagilar bilmagan. So‘rash ham, aytish ham taqiqlangan.

– Tilimiz tanglayimizga yopishtirilib, lablarimiz kavsharlanganday edi, – deydi Siddiq aka. – Hujjatlarimizga otamizning kasb-korini “O‘rta Osiyo temir yo‘l boshqarmasida muhandis”, deb yozganmiz. Onam o‘rgatgan.

Rassom najot istaganday menga iltijo bilan boqadi:

– Lekin, bilasizmi, – deydi. – Otam mulla o‘tgan degim keladi. Kelaveradi!.. Aldanib, yo‘li­dan butkul adashgan bir sho‘rlik. Endi ayon bo‘layotirki, baxtiqora komsomol – puch g‘oyalar navkari…

Qizi so‘nggi nafasigacha azob chekib jon berganida toleyi past ota peshonasiga urib yig‘lagan. Yaqin-yovuqlaridan bitta-yarimi ko‘ngil so‘rab kelganida, boshida Shahrisabzning gilam­do‘ppisi, shunday tilovat qilgan, shunday tilovat qilgan!..

– Bundan chiqadiki, otamning qalbida tang­­risi bo‘lgan, – deydi endi rassom o‘g‘il. – Zamoniga balo dorigan. Bir tanada ikki xil inson yashagan.

Men nima derdim – ming qilsa ham, otasi. Farzandi uning suratini chizgisi keladi. Qo‘li bormaydi. Lafz qilgan. Padari e’tirozga o‘rin qoldirmaydigan ohangda aytganki, odam­­zod­ni minba’d chiza ko‘rma. Bandasi ojiz. O‘z­ga­ruvchan… Bog‘-rog‘lar, gullagan vodiylar, jo‘shqin soylar, qorli tog‘lar, beg‘ubor falak – mangu!..

Rahim Beknazar chap qo‘liga doka tang‘il­gan, ko‘zlari alang-jalang, o‘g‘ribashara o‘spi­rinni bosh­lab kelganida ona-bolaning rangi-quti ucha­di: “Otamiz birorta ayolga ilakishib qolgan ekan-da!..” Lekin miq etishga yurak qani? Sohibi xonadon tanishtiradi: bu yigitcha – Ilyosjon. Yaqin qadrdonimning farzandi. Internat-maktab­da o‘qiy­di. Endi har hafta uyimizga kelib turadi.

“Qo‘lingni nega bog‘lab olding?” deb so‘raydi Siddiq mehmon boladan. Tengdoshi aytadiki, kechasi oshxonaga kirib non olib yegani uchun tarbiyachi kaftiga temir lineykaning qirrasi bilan urgan.

Farzandlariga qattiqqo‘l Rahim Beknazar bu alomat yigitchaga qolganda ko‘ngli yumshab ketadi. Taomning ham, kiyim-kechakning ham sarasi Ilyosga. Juma oqshomlari Ilyos kechiksa, uydagilarning tomog‘idan ovqat o‘tmaydi. Otasi Sochidan ikkita jemper olib kelganida Siddiqning ko‘zlari o‘ynab ketadi. Biri – qo‘lda to‘qilgan, chiroyli, qalin, sovuq deganning dodini beradi. Unisi – fabrikadan chiqqan. Yupqaroq. “Qaysi birini Ilyosga beray?” deb so‘raganida, qiblagohidan eshitgan javobi haligacha qulog‘ida: “Yaxshisini!” Talabalik yillarida ham Ilyosdan ko‘proq ahvol so‘ralgan: “Pul-muling bormi, bolam? Yo lablaring qovjirabgina och yuribsanmi?..”

– Otam o‘tganidan keyin, – deydi Siddiq aka, – onam meni yonlariga chaqirib, pichir­la­gan ko‘yi bilganlarini aytib bergan.

Rahim Beknazar – mirg‘azab – hukm ijrochisi bo‘lgan. Sud otishga hukm qilgan – u qo‘l ostidagi mulozimlari bilan qatlni ijro etgan. Qiyini – so‘nggi nafasida “Allohu akbar!” deb hayqiradiganlarga qarata o‘q uzish ekan. Odam o‘ldirish osonmi? Boshida qo‘li qaltiragan bo‘lsa, bora-bora qassobdan farqi qolmagan. Mazaxo‘raklikka o‘rgangan: qatl etilgan har bir jon uchun do‘rjigina pul to‘langanini aytmaganda ham, orden-medal, unvon, mansab-martaba, imtiyoz-u imkoniyatlar… Mahkumlardan biri uni tanib qolib: “Rahim Beknazar! Senmisan? – deb hayqiradi. – Iloyo, urug‘ingga o‘t tushsin! Omin, Allohu akbar!”

Bu gaplarni eshitib, juda o‘ng‘aysizlandim. “O‘lgan ilonning boshini qo‘zg‘ab nima qilardingiz, Siddiq aka?” degim keldi. Diydasidagi yoshini ko‘rib, labimni qimtigancha qoldim.

– Yigirma yil o‘tibdi, – deya armon bilan bosh chayqadi u. – Hali-hamon xayolimda otam uyimizga kirib keladiganday bo‘laveradi.

Birpas jim qoldik.

– O‘sha hayqirgan jadidlardanmikan?

Siddiq aka nigohini olib qochdi:

– Siz so‘ramang, men aytmay. Otam pesho­nasidan otgan o‘sha bechora mahkum Ilyos akangizning qiblagohi Ubaydulla maxsum bo‘l­gan. Saboqdosh oshnasi. Ikkovi maktabda Qur’onni birga xatm qilgan.

– “Ilyos akangizning?” – deya hayron bo‘ldim men.

– Ha-da, Ilya Maksimovning!

Domla-imomning o‘g‘li Ubaydulla maxsum bilan ayoli Ziyodabibi yot unsur sifatida mahv etilganidan keyin, Rahim Beknazar ulardan qolgan go‘dakni izlab topgan. Ota-­onasi selda oqib ketgan chin yetim sifatida bolalar uyiga joylashtirgan. Joylashtirishdan oldin nora­si­da­­ning qo‘lini halollatgan. “Ilyos Rafi­qovich Max­sumov” degan uydirma nasl-nasab bilan rasmiylashtirilgan bolakay yetimxonada voya­ga yetgunicha “Ilya Rafaelovich Maksimov”ga ayla­nib qolgan.

Yana anig‘i shuki, mirg‘azablarning aksari aqldan ozib, jinnixonaga tushgan, o‘zini otgan, osgan. Xudkushlarning bola-chaqasiga shafqat qilin­magan. Otilmaganda ham, bor-budi xat­la­nib, Sibirga haydalgan.

– Otam bechora bizni ayagan, – deydi Siddiq aka. – Ahvolimiz juda og‘ir, yomon qo‘rqqan edik.

…Musavvir so‘nggi asarini kechalari deraza pardasini tushirib, eshik zulfinini mahkam bekit­ganicha chizganini sezdim. Tunlari mijja qoqmagan, qoqqanida ham dahshatli tushlar ko‘rib chiqqan.

– Tengsizlik, zulm-u janjal – hammasi yerning ustida, – dedi u salmoqlab. – Chin adolat va osoyish yerning ostida…

– Esa, nima qildik?

U bir kartinasiga, bir menga qaradi:

– Ajalga sabr bersa, biror muzeyga topshi­rarman. Olishsa, albatta. Olishmasa, sizga qol­diraman. O‘zingiz bir yo‘lini qilarsiz…

Shu-shu, Siddiq aka o‘nglanmadi. Juvonmarg ketgan ikki akasi, opasi va onasining yonidan osoyish topdi.

MUALLIF HAQIDA:

Qulman OCHIL – 1957-yili Qashqadaryo viloyatining Ko‘kdala tumanida tug‘ilgan. Toshkent davlat universitetining (hozirgi O‘zMU) jurnalistika fakultetida tahsil olgan. “Jaydari falsafa”, “Soy sohili”, “Barakali yigit”, “Omonat va matonat”, “Gardan va gardun” kabi kitoblari nashr qilingan.

“Jadid” gazetasi | 2024-yil 31-may | 23-son


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img93

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img607

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img605