14.10.2026 | 15:48
1721
NEYTRINOLAR ORQALI KOINOTGA NAZAR: FRENSIS HALZEN
Amerikalik fizik Frensis Halzen neytrino fizikasi va yuqori energiyali astrofizika rivojiga ulkan hissa qo‘shgan olimlardan biridir. Uning asosiy ilmiy g‘oyalaridan biri – Janubiy qutbdagi ulkan muz qatlamini neytrinolarni qayd etuvchi tabiiy detektor sifatida ishlatish edi. Ushbu g‘oya natijasida IceCube neytrino observatoriyasi yaratildi va koinotni neytrinolar orqali o‘rganishning yangi davri boshlandi.

Ilmiy faoliyati
Frensis Halzen Belgiyada tug‘ilgan va KU Leuven universitetida magistrlik hamda PhD darajalarini olgan. 1972-yildan AQSHdagi University of Wisconsin–Madison universitetida faoliyat yuritib kelmoqda. Uning ilmiy qiziqishlari zarralar fizikasi, neytrino fizikasi, kosmologiya, kosmik nurlar va yuqori energiyali astrofizik jarayonlarni qamrab oladi. 1980-yillardan boshlab u neytrinolarni Antarktida muzlarida aniqlash g‘oyasini rivojlantirdi. Bu izlanishlar avval AMANDA tajribasiga, keyinchalik esa IceCube loyihasiga asos bo‘ldi.
Neytrino nima?
Neytrino – modda bilan juda kuchsiz ta’sirlashadigan elementar zarra. Shu sababli ular Yer, yulduzlar va boshqa moddalar orqali deyarli to‘siqsiz o‘tishi mumkin. Neytrinolar o‘z manbasi haqidagi ma’lumotni deyarli o‘zgarishsiz yetkazib kelishi bilan muhim. Shuning uchun ular orqali oddiy teleskoplar yordamida o‘rganish qiyin bo‘lgan qora tuynuklar, faol galaktikalar va yuqori energiyali kosmik jarayonlar haqida ma’lumot olish mumkin.
Janubiy qutb moʻjizasi
IceCube observatoriyasi Antarktida muzining taxminan bir kub kilometr hajmini ulkan neytrino detektoriga aylantiradi. Muzning chuqur qatlamlariga minglab optik sensorlar o‘rnatilgan. Kosmosdan kelgan neytrino muzdagi atom yadrosi bilan to‘qnashganda zaryadlangan zarralar paydo bo‘ladi. Ular muz ichida harakatlanib, “Cherenkov” nurlanishi deb ataluvchi juda zaif yorug‘likni hosil qiladi. Optik sensorlar ana shu signallarni qayd etadi. Olimlar ular orqali neytrinoning energiyasi, yo‘nalishi va ehtimoliy kosmik manbasini aniqlaydilar.
Eng muhim voqea
IceCube tarixidagi eng muhim voqealardan biri 2013-yilda yuz berdi. Observatoriya birinchi marta Quyosh tizimidan tashqaridagi manbalardan kelgan yuqori energiyali astrofizik neytrinolarni aniqladi. Bu kashfiyot neytrino astronomiyasining rivojiga katta turtki berdi. 2017-yilda IceCube uzoqdagi faol galaktikadan kelgan yuqori energiyali neytrinoni qayd etdi. Keyingi tadqiqotlar esa neytrinolarning boshqa kosmik manbalarini ham aniqlash imkonini berdi. 2023-yilda IceCube bizning galaktikamiz – Quyosh yo‘lidan kelayotgan neytrinolarni aniqlash bo‘yicha muhim natijani e’lon qildi. Bu galaktikamizdagi yuqori energiyali jarayonlarni o‘rganish uchun yangi imkoniyat yaratdi.
E’tirof
2026-yil 6-oktyabrda Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi Halzenga Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti berilganini e’lon qildi. Mukofot uning IceCube neytrino observatoriyasiga qo‘shgan hal qiluvchi hissasi va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni kashf etishdagi xizmati uchun berildi.
Jasmina ISROIL tayyorladi.
“Jadid” gazetasining 2026-yil 9-oktyabrdagi 41-sonida
“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“
Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]
16.11.2026 | 16:15
31
MILLIY YUKSALIŞ SARI
Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]
16.11.2026 | 09:00
119
KELAJAK UCHUN MAS’ULIYAT
O‘tib borayotgan hafta O‘zbekiston hayotida ijtimoiy soha, sanoat taraqqiyoti va xalqaro ekologik hamkorlik bilan bog‘liq muhim voqealarga boy bo‘ldi. Tibbiyot va farmatsevtika xodimlari kuni munosabati bilan yo‘llangan tabrik, elektrotexnika sanoati vakillari bilan muloqot, Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi doirasidagi loyihalar hamda Prezident Shavkat Mirziyoyevning COP31 tadbirlaridagi ishtiroki mamlakat taraqqiyotining o‘zaro bog‘liq ustuvor yo‘nalishlarini namoyon etdi. Bosh […]
13.11.2026 | 14:43
311



