01.12.2025 | 16:46
549
QALIN PULI
Iroda RAHMONALIYEVA

Qalin puli – uch ming. Ming – qizi uchun.
Yana ming – sandig‘i, kiygizi uchun.
Xo‘sh, yana ming nega? Har lahza senga
Sanchib turadigan bigizi uchun.
Erkin Vohidovning hazil tariqasida yozilgan ushbu to‘rtligi ming yillik tarixga ega bo‘lgan bir an’anani eslatadi. Qalin puli, ya’ni nikoh marosimida qiz uchun kuyov tomonidan beriladigan mol-mulk yoki pul. Qalin puli qadimiy turkiy xalqlarda eng muhim nikoh urf-odatlaridan biri sifatida shakllangan. Nega aynan qalin puli? So‘zning qalin sifatiga biror daxli bormi?
“Devoni lug‘atit turk” kitobida qalïn shaklida uchrab, sep, qalin puli tarzida izohlanadi. Anglashiladiki, bu so‘z uzoq yillik tarixga ega. O‘zbek tilining etimologik lug‘atida ham qalin – nikoh to‘yida qiz uchun kuyov tomonidan beriladigan mol, pul deb keltirilgan. Qalin/qalïn so‘zi qadimgi turkiy tildagi qal-/qalï fe’lidan hosil bo‘lib, “ko‘tarilmoq” ma’nosini bildiradi. Ehtimol bu so‘z qiz qadrining ko‘tarilishi, kelinning jamiyatdagi mavqeyi yuksalishi va kuyov tomonidan ko‘rsatilgan e’tibor bilan bevosita bog‘liqdir.
O‘rxun-Enasoy bitiklarida ham qalin puli berish an’anasi mavjudligi qayd etilgan. Bu esa qadimgi turkiy xalqlarda nikoh, oila va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashda qalin pulining o‘rni borligini ko‘rsatadi.
Qalliq so‘zi ham qalin so‘ziga begona emas. Hozirgi o‘zbek tilida qalliq so‘zini bo‘lajak kelinga ham, kuyovga ham ishlatishadi. Lekin bu to‘g‘ri emas. Avvallari unashtirilgan qiz “qalinliq” deb atalgan ekan. Qalin so‘ziga -liq qo‘shimchasi qo‘shilib, qalinliq – qalini to‘langan degan ma’noni anglatgan. Davr o‘tishi bilan bu so‘z qalliq shaklini olgan. Semantik jarayonlar natijasida esa so‘zning asos va qo‘shimchadan yasalganligi unutilib, yaxlit so‘z sifatida ko‘rila boshlagan. Qayliq so‘zi ham xuddi shu ma’nodagi so‘zning sal boshqacha shakli. Demak, qalinliq so‘zi faqat fonetik jihatidan emas, semantik jihatidan ham biroz o‘zgarishga uchragan.
Qalin, qalinliqdan kelib chiqqan qalliq, qayliq so‘zlari etimologiyasiga bir nazar tashlashning o‘ziyoq til tarixining murakkab jarayon ekanini yaqqol ko‘rsatadi. So‘zlar shaklan biroz o‘zgargan bo‘lsa-da, ularning tub zamirida qadimiy turkiy xalqlarning nikoh qadriyatlari yashab kelmoqda.
«Jadid» gazetasining 2025-yil 28-noyabrdagi 48-soni
“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“
Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]
16.11.2026 | 16:15
43
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
67
MILLIY YUKSALIŞ SARI
Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]
16.11.2026 | 09:00
123

