19.04.2024 | 10:45
925
“AHLI VIJDON” HASRATI

O‘zbek xalqining buyuk yozuvchisi Abdulla Qodiriy tavalludi Turkiston diyorida siyosiy-tarixiy, madaniy-ma’rifiy sohalarda jiddiy evrilishlar kechayotgan davrga to‘g‘ri keldi. Bo‘lajak adib millat oydinlari bo‘lgan jadidlar uchun ma’rifat va mafkura sahnasi kurash maydoniga aylangan muhitda o‘sib-ulg‘aydi. Jadidlarning milliy matbuot va jurnalistikani shakllantirish, teatr san’atini millat “oyina”siga aylantirish, ta’lim islohoti, boshqaruvga mahalliy kadrlarni yetkazib berish, milliy armiyani bunyod etish bilan bog‘liq dasturi Abdulla Qodiriyning ko‘z o‘ngida shakllandi. Shu tariqa Qodiriy, avvalo, jadid g‘oyalari ta’sirida adabiyot maydoniga kirib keldi va dastlabki ijodiy namunalarida ma’rifat targ‘ibotchisi sifatida gavdalandi. Yozuvchining ijodiy konsepsiyasi mavzu ko‘lamiga ko‘ra ikki yirik yo‘nalish asosidan tarkib topgan. Birinchisi, ijtimoiy-iqtisodiy islohotparvarlik, ikkinchisi, diniy xurofotga qarshi kurash masalasi. Uning dastlabki she’ridan tortib, to yirik janrdagi asarlarigacha mana shu ikki yo‘nalish oralig‘ida bo‘y ko‘rsatadi. Adibning birinchi maqolasi 1914-yil 1-apreldagi “Sadoyi Turkiston” gazetasida, “Toshkent xabarlari” ruknida “Yangi masjid va maktab” nomi bilan chop etilib, unda bir boyning masjid yoniga “Usuli jadid” maqomidagi uch xonali oynavand maktab qurib bergani aytiladi. Jadid usulidagi maktabni qurib bergan boyni matbuotda e’tirof etish, o‘z navbatida reklama – targ‘ib vazifasini bajargan. Va bu yo‘l jadidlar tomonidan qo‘llangan samarali usullardan biridir. Bu kichik xabar oddiy axborot bo‘lib qolmasdan, uning mohiyatida millat sarmoyadorlarini shunday ezgu ishlarga targ‘ib-tashviq qilish maqsadi yotadi. Yozuvchining 1915-yilda yozgan “To‘y” nomli she’rida millatni chalg‘itayotgan muammolar haqida mulohaza yuritiladi. (“Sadoyi Turkiston”, 1915-yil 20-mart, 64-son). Eng qizig‘i, she’rda muallif muammoga nafaqat tanqidiy munosabat bildiradi, balki uni bartaraf etish yo‘llarini ham ko‘rsatishga harakat qiladi. Qodiriyning dastlabki ijodiy namunalarida maktab va to‘y masalasiga alohida diqqat qaratilgani bejiz emas. Bu hol uning jadidlar g‘oyalari bilan hammaslak bo‘lganini ko‘rsatadi. She’rning har bir baytida zamonaning og‘riqli muammolari hajv yo‘li bilan ko‘rsatib beriladi. Aslida, to‘yga, to‘g‘rirog‘i, ortiqcha dabdabali marosimlarga millat ravnaqiga to‘sqinlik qilayotgan muammo sifatida yondashish millat faollariga xos ijtimoiy-ma’rifiy qarashning o‘ziga xos ko‘rinishi edi. To‘y masalasi jadidlar nazdida, eng og‘riqli va millatni zalolatga yetaklovchi muammo sanalganligini tarixiy manbalar tasdiqlaydi. Holbuki, bu mavzu bugunga qadar dolzarblik ahamiyatini yo‘qotgan emas. Abdulla Qodiriy davrning yetakchi g‘oyalarini she’rlari orqali aks ettirishni ma’qul bildi. E’tibor beriladigan nuqta: muallif dastlabki badiiy ijodini jadid kayfiyatini aks ettiruvchi she’rlar yozish bilan boshlaydi. U she’rning badiiy-estetik qiymatini hisobga olmaydi, balki tarbiyaviy jihatini muhim sanaydi. She’rga g‘oyani aks ettiruvchi vosita sifatida yondashadi. Bu jihatlar hali muallifning badiiyat nuqtai nazaridan tajribasizligi bilan izohlanib, ma’rifatparvarlik hissi ustivorlik qilganini ko‘rsatadi. To‘y na diniy, na milliy marosim, mahalliy xalq shu yo‘lda bor-budini sarflab, riyoga berilishi, ortiqcha tomoshaga o‘chlik qavmni halokat yoqasiga olib borishi jadidlarni tashvishlantirgan. Ularni qiynagan muammo bugun ham yechimini topa olmayotgani hali-hanuz millat tafakkurida ma’naviy bo‘shliq borligidan darak beradi. She’r matniga diqqat qaratilsa, yozuvchining maqsadi oydinlashadi. “Amr etubdurmi bizg‘a Qur’on to‘y”, “Mundayin ishlar shar’imizda yo‘q”, “Kelingiz, do‘stlar, din qarindoshlar”, “Tashlasun bo‘lsa gar musulmon to‘y”. Muallif mazkur masalaga diniy nuqtai nazardan yondashadi, ya’ni bid’at va johillikni qoralaydi. Shariat buyurmagan ishlarni qilish, xurofotga berilish natijasida el ilm-ma’rifatdan to‘silishini muallif kichik she’r bag‘riga singdirib yuborgan. Muallif bunday ortiqcha havaslardan millatni “Qur’on amri” qutqarishini, “aqllik kishi” va “ahli vijdon” bunday illatlardan saqlanishi lozimligini ta’kidlaydi. “Aqllik kishi” va “ahli vijdon” tushunchasi yozuvchi ijodiy konsepsiyasida muhim o‘rin tutadi. Qodiriyga ko‘ra diniy va dunyoviy bilimga ega bo‘lgan odam tugal taraqqiyparvar sanalgan. Shunday nuqtalarda muallifning nafaqat milliy, balki din qayg‘usi bilan masalaga yondashganini ko‘rish mumkin. Ijodkorning “Fikr aylag‘il” she’rida ham to‘y masalasiga murojaat qilinadi: “Yer sotarlar elda necha to‘y bajo etmak uchun, Chunki bid’atin yo‘lida ham fidodur jonu tan”. Yer o‘zbek xalqida vatan tushunchasiga tenglanadi. Muallif hoy-u havas yo‘lida hatto vatanidan kechayotgan millatdoshlarni fikr aylashga chaqiradi. Mahalliy aholining savodsizligi va johilligi ortida shunday ortiqcha chiqimlarning kelib chiqishini qoralaydi. “O‘rtadan chiqsa agar millatni yaxshi suyguchi, Biz ani dahriy sanab, to‘fangcha birla otamiz”, deya olomonning umum saviyasi va davr kayfiyatini ochib beradi. Mazkur misrada yangilik va eskilik orasida turli tomonga ajralib, tobora zaiflashib borayotgan millatning ahvoliga ishora bor. Yurt istiqboli xatarda qolayotgan pallada odamlarning maishiy tashvishlar bilan ovora ekanligi kinoya orqali ochib beriladi. Savodsizlik orqasida ommaning bid’atga berilishini ma’rifat bilan “emlab”, millatni fikriy uyg‘oqlikka da’vat etadi. “Kelingiz, yoshlar, ziyolilar, bu kun g‘ayrat qiling, Uxlaganlarni agar qodir esak, uyg‘otamiz.” “Ahvolimiz”, “Millatimga bir qaror” she’rlarida ham millatni jaholatga yetaklayotgan illatlar fosh qilinadi. “Joyi kelgan chog‘ida vijdonni pulg‘a sotamiz”, “Jaholat cho‘l sahrosiga minba’d sabzavor o‘lsun”, “Bu kun ilmning bo‘yi birlan dimog‘lar mushkibor o‘lsun”, “Qaysi fosiq, qaysi johil, qaysisi bo‘ldi chapan?”, “Bachchag‘a kokil solib, oh-voh ilan o‘ynotamiz” kabi misralarda ona Turkistonni azoblab kelayotgan yiringli yaralar ochib beriladi. Din ahkomlariga bo‘ysunmaslik, johillik, ilm-ma’rifatdan yiroqlashuv, bachabozlik, nashavandlik kabi illatlar nishonga olinadi. Har bir satrda millatni tanazzulga yetaklovchi global xarakterga ega muammolar yoritib berilgan. Mazkur muammo keyinchalik adibning yirik janrdagi asarlarida konseptual ahamiyat kasb etib, roman strukturasida alohida sujet yo‘nalishiga asos bo‘lib xizmat qilgan. Kalvak maxzum, Abdurahmon, Toshpo‘lat tajang obrazlarining tub ildizi uning dastlabki she’rlarida ilgari surilgan tezislar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi kunday ayon. Yozuvchining ijodiy bisotida she’r ko‘p emas, sanoqli, ularning nomlanishida ham o‘zaro uyg‘unlik ko‘zga tashlanadi. “To‘y”, “Ahvolimiz”, “Millatimga bir qaror”, “Fikr aylag‘il” deb nomlanib, xalq tafakkurining tadrijiy takomili nazarda tutilgan yoki muallif orzusi bo‘lgani, ehtimol. Umummaxrajda Turkistonning ahvolidan kuyinish, dardiga malham istash hasrati jamlangan. “Qodiriy nazdingiza o‘z hasratidin so‘yladi, Ayb etub qilmang haqorat, muhtaram ahli vatan”. Uning she’rlaridagi g‘oya asta-sekin nasriy asarlariga ham ko‘chib o‘tadi. “To‘y” she’ridagi g‘oyaviy niyat “Baxtsiz kuyov” dramasida davom ettirilib, keyingi asarlarida muammo ildizlariga yanayam chuqurroq razm solinadi. Muallifning “Baxtsiz kuyov” nomli asari 1915-yilda yozilib, “Turkiston maishatidan olingan to‘rt pardalik foji’a” deb nomlangan. Qodiriy shunday yozadi: “1913-yillarda chiqg‘an “Padarkush” pesasi ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozub yuborg‘animni o‘zim ham payqamay qoldim”. Asar voqealari Solih ismli yigitning uylanishi voqeasi asosiga quriladi. Boydan qarzga pul olib, vaqtida to‘lay olmagan kuyov Solih va kelin Rahima ruhiy tushkunlik oqibatida o‘z joniga qasd qiladi. Asar yoshlarning fojiali o‘limi bilan yakunlanadi. Qurbon bo‘lgan yoshlar taqdiri millat kelajagi bilan chambarchas holda ko‘rsatilib, to‘y baxtga yetaklovchi omil emas, ma’naviy inqirozning belgisi sifatida yoritib beriladi. O‘zbekiston Qahramoni, adabiyotshunos olim Ibrohim Gʻafurov yozuvchi ijodida to‘y mavzusiga yaqin qiziq mulohazalarni bildirib o‘tgan: “Abdulla Qodiriy romanlarida barcha voqealarning markaziga uylanish tugunini qo‘yadi. Barcha voqealar, tarixlarning boshida shu tugun turadi. Tarixning barcha kir va olijanob yo‘laklariga shu tugun orqali kiriladi”. Nazarimizda, adib romanida nikohning muqaddasligi va johillik oqibatlarini badiiyat san’ati orqali chizadi. Yurt istiqboli qayg‘usi va hokimiyatning qo‘ldan ketishi, diniy-milliy kamsitilish adibni yirikroq ko‘lamda asar yozishga undagan. Yozuvchi she’rlari vositasida jamiyat iqtisodini o‘nglash uchun avvalambor ruhoniyatni, ma’naviyatni boyitish lozimligini ta’kidlaydi. To‘y – diniy yoki milliy marosim emas, balki xalqni chalg‘itish uchun xizmat qilayotgan bir illat ekaniga e’tibor qaratadi. Turkistonni bu kasofatdan ozod etmoq uchun bolalarimizni diniy va dunyoviy ilmlardan xabardor etmog‘imiz lozim, degan xitob buyuk adibning butun asarlari mag‘ziga singdirilgan.
Sanobar TO‘LAGANOVA, adabiyotshunos
“Jadid” gazetasi 2024-yil 12-aprel 16-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
93
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
606
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
604



