17.09.2026 | 12:03
4296
YOXANNES SHTARK – ATOM FIZIKASI RIVOJIGA HISSA QO‘SHGAN NOBELCHI
Hayot yo‘li
Yoxannes Shtark 1874-yil 15-aprelda Germaniyaning Shikkenxof shahrida tug‘ilgan. Bayroytdagi gimnaziyada va Regensburgda tahsil olgan. Oliy ta’limni Myunxen universitetida olgan. Ish faoliyatini Myunxen universitetining Fizika institutida boshlagan. Faoliyati davomida Gottingen universiteti, Gannover va Axendagi Texnik oliy o‘quv yurtlari, Greifsvald universiteti va Vyurtsburg universitetining Fizika institutida ilmiy va pedagogik faoliyat olib bordi.
U professor sifatida ishlab, fizika, xususan, elektr razryadlari, gazlar fizikasi, spektroskopiya va kanal nurlari bo‘yicha tadqiqotlar qildi. Uning ilmiy faoliyati Germaniya fizika maktabining muhim yo‘nalishlari bilan bog‘liq bo‘lib, XX asr boshlarida atom fizikasi shakllanayotgan bir davrga to‘g‘ri keldi.
Shtark 1957-yil 21-iyunda Germaniyaning Traunshteyn shahrida vafot etgan.

Atomlar va spektrlar
Olimning asosiy tadqiqotlarini tushunish uchun atomlarning yorug‘lik chiqarishi haqida qisqacha to‘xtalish lozim. Atom tarkibidagi elektronlar ma’lum energetik holatlarda bo‘ladi. Elektron bir energetik holatdan boshqasiga o‘tganda, muayyan energiyaga ega bo‘lgan foton chiqarishi yoki yutishi mumkin. Bu jarayon atom spektrida ma’lum spektral chiziqlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Shuning uchun spektral chiziqlarni o‘rganish orqali olimlar atomning ichki tuzilishi haqida ma’lumot olishlari mumkin. Shtark ana shu spektral chiziqlarga tashqi elektr maydoni qanday ta’sir qilishini tadqiq qildi.
Shtark effekti
Shtark elektr maydoni ta’sirida atomlar chiqaradigan spektral chiziqlarning o‘zgarishini kuzatdi. Kuchli elektr maydoni ta’sirida ayrim spektral chiziqlar siljishi yoki bir nechta komponentlarga ajralishi mumkinligi aniqlandi. Oddiy qilib aytganda: elektr maydoni, atomdagi elektronlarning energetik holatlariga ta’sir qiladi, energetik sathlar o‘zgaradi, spektral chiziqlar siljiydi yoki ajraladi.
Shtark effekti olimlarga atomlarning energetik tuzilishini chuqurroq o‘rganish imkonini berdi. Keyinchalik bu hodisa kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan yanada chuqur tushuntirildi.
Shtarkning ilmiy faoliyati faqat elektr maydonidagi spektral o‘zgarishlar bilan cheklanmagan. U kanal nurlarini ham tadqiq qilgan. Kanal nurlari –gaz razryadi jarayonida hosil bo‘ladigan musbat zaryadlangan zarrachalar oqimi bo‘lib, ular XIX asr oxiri va XX asr boshlarida atom fizikasini o‘rganishda muhim eksperimental obyektlardan biri edi. Shtark kanal nurlarida harakatlanayotgan zarrachalar bilan bog‘liq Dopler effektini ham tadqiq qilgan. Dopler effekti umumiy ma’noda manba yoki kuzatuvchi harakatlanganda to‘lqin chastotasining kuzatiladigan o‘zgarishidir.
E’tirof
1919-yilda Yoxannes Shtark fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Mukofot unga kanal nurlaridagi Dopler effektini kashf etgani va elektr maydonida spektral chiziqlarning ajralishini kashf qilgani uchun berilgan. Bu mukofot Shtarkning atom fizikasi va spektroskopiya sohasidagi ilmiy ishlari xalqaro miqyosda tan olinganini ko‘rsatdi. Uning kashfiyotlari o‘sha davrda atomning ichki tuzilishi haqidagi tasavvurlarni kengaytirishga xizmat qildi.
Jasmina ISROIL tayyorladi.
“Jadid” gazetasining 2026-yil 11-sentyabrdagi 37-sonida
“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“
Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]
16.11.2026 | 16:15
62
MILLIY YUKSALIŞ SARI
Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]
16.11.2026 | 09:00
129
KELAJAK UCHUN MAS’ULIYAT
O‘tib borayotgan hafta O‘zbekiston hayotida ijtimoiy soha, sanoat taraqqiyoti va xalqaro ekologik hamkorlik bilan bog‘liq muhim voqealarga boy bo‘ldi. Tibbiyot va farmatsevtika xodimlari kuni munosabati bilan yo‘llangan tabrik, elektrotexnika sanoati vakillari bilan muloqot, Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi doirasidagi loyihalar hamda Prezident Shavkat Mirziyoyevning COP31 tadbirlaridagi ishtiroki mamlakat taraqqiyotining o‘zaro bog‘liq ustuvor yo‘nalishlarini namoyon etdi. Bosh […]
13.11.2026 | 14:43
321



