Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 9°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


07.10.2026 | 17:29

img231

ADOLAT SADOSI: BURHONIDDIN AL-MARG‘INONIY, AL-HIDOYA VA FARG‘ONANING HUQUQ-AXLOQ MAKTABI ASOSIDA FALSAFIY-ADABIY TADQIQOT

Marg‘ilondan o‘tarkan

Bir shaharga ipak shahri deya kirib, undan huquq sivilizatsiyasining poytaxtini ko‘rib chiqqaningizni anglagan onlar bo‘ladi. Marg‘ilon aynan shunday shahardir.

Andijonga qo‘shni bo‘lgan bu shahardan o‘tarkanman, xayolimda to‘quv dastgohlari, atlas va adras matolari, pilla qurtlari va ranglar bor edi. Ammo Marg‘ilon haqida olgan ma’lumot va kuzatishlarim ongimda butunlay boshqa bir savol tug‘dirdi: bir huquqiy matn qanday qilib sakkiz asr davomida uch qit’ada yashagan insonlarning kundalik adolat izlanishiga yo‘l ko‘rsata oladi?

Chunki Marg‘ilon faqat ipak shahri emas. U hanafiy fiqhining eng mashhur matnlaridan biri bo‘lgan al-Hidoyaning muallifi Burhoniddin al-Marg‘inoniyning shahridir.

Men yillar davomida Abu Hanifaning fikr dunyosi ustida ishlagan, “Madaniy/Diniy Farqlilik va Abu Hanifa” nomli asar yozgan, huquq va axloq, huquq falsafasi, siyosat va axloq, siyosat falsafasi munosabatlari haqida ko‘plab konferensiya va seminarlar o‘tkazgan tadqiqotchi sifatida Marg‘ilon tuprog‘iga boshqacha nazar bilan qadam qo‘ydim.

Chunki men u yerda ko‘rgan narsa faqat tarixiy bir shahar emas edi. U bir huquq falsafasi tug‘ilgan laboratoriya edi.

Farg‘onaning adolat maktabi

Inson ba’zan bir hudud nega ma’lum bir fikrni bunchalik tig‘iz tarzda yaratganini o‘ylab qoladi. Farg‘ona vodiysi nega islom huquq tarixining eng muhim namoyandalaridan bir nechtasini ayni vaqtda xuddi shu uch shahar uchburchagida — O‘zgan- Buxoro- Marg‘ilonda yetishtirgan? Bunga oddiy javob yo‘q. Ammo bir necha omilni yonma-yon qo‘yganimizda bir manzara paydo bo‘ladi. Farg‘ona Ipak yo‘lining yuragida, ko‘chmanchi va o‘troq hayotning, turli dinlarning, turli urf-odatlarning, savdogar va olimlarning doimiy aloqada bo‘lgan kosmopolit bir havzadir.

Bunday bir hududda huquq mavhum bir nazariya bo‘lib qololmaydi. U kundalik hayotning murakkabligi bilan doimo yuzma-yuz kelishga majbur. Bir savdogarning shartnomasi. Bir qarzdorning ojizligi. Boshqa urf-odatga ega bir jamoaning an’anasi. Bir ayolning meros huquqi. Bir qozining beg‘arazligi…

Bu savollar kitob sahifalarida emas, bozorda, karvonsaroyda, sud minbarida yuzaga chiqadi. Farg‘ona ulamosi aynan shu sababdan huquqni hayotdan uzilgan quruq shakliylik sifatida emas, balki yashovchi adolat mexanizmi sifatida qurishga majbur bo‘lgan.

Abu Hanifaning Kufadagi urug‘i

Bu hikoyaning boshlanishi Farg‘onada emas, Kufadadir. Imomi A’zam Abu Hanifa, o‘z tadqiqotlarimda batafsil ko‘rib chiqqanimdek, dindagi kofir deb hukm qilish, ya’ni takfirni rad etuvchi, insonni e’tiqodidan qat’i nazar sof inson bo‘lgani uchun sharafli va huquq egasi mavjudot deb tan oluvchi bir huquq falsafasini bunyod etgan edi.

Uning metodologiyasi markazida dalillarning lafzdan ko‘ra ularning maqsadiga, ya’ni maqsadi va inson fitratiga bo‘lgan chuqur qiziqish yotadi. Bu davrning huquq tushunchalari ichida jasur bir tanlovdir. Chunki Abu Hanifa qonunning harfini emas, ruhini; qoidaning o‘zini emas, qoidaning insonga nima qilayotganini so‘raydi. Bu savolni beruvchi huquqshunos, ertami kechmi, biz “ra’y” va “qiyos” deb ataydigan mulohaza qurollariga, “istihsan” deb ataydigan adolat tamoyiliga va “urf” deb ataydigan mahalliy bilimga eshik ochishga majbur bo‘ladi. Mana shu eshik asrlar o‘tib Farg‘ona vodiysida to‘liq ochiladi.

Ra’y, maslahat va inson: Abu Hanifaning falsafiy me’morligi.

Abu Hanifa qoldirgan meros faqat bir huquq mazhabi emas. Bir inson tasavvuridir. Bu tasavvurda inson qoidalarning passiv obyekti emas. U aqli, irodasi, urfi va hayotiy tajribasi bilan huquqning shakllanishiga qatnashuvchi subyektdir. Shu sababdan hanafiy usulida qiyos yonida istihsan, nass yonida urf, umumiy qoida yonida maslahat doimiy muvozanat unsuri sifatida turadi. Bu muvozanat faqat nazariy nafosatdan iborat emas. Uning amaliy natijasi bor:

Huquq turli hududlarga ko‘chirilganda o‘sha yerning insoniga, iqlimiga, savdosiga va an’anasiga moslasha oladigan moslashuvchanlikka ega bo‘ladi.

Kufada tug‘ilgan bu falsafa, aynan shu moslashuvchanligi tufayli Movarounnahrga, Farg‘onaga, Anadoluga va Bolqonlargacha yetib borishga muvaffaq bo‘lgan.

Abu Yusuf va Muhammad ash-Shayboniy: Tizimning institutlashuvi

Bir falsafaning barqaror bo‘lishi uchun uni yozuvga tushiruvchi, tizimlashtiruvchi va institutlashtiruvchi shogirdlarga ehtiyoj bor. Abu Hanifaning ikki buyuk shogirdi — imom Abu Yusuf va Imom Muhammad ash-Shayboniy — bu vazifani zimmalariga oldilar. Ayniqsa Imom Muhammadning “al-Asl” va “as-Siyar” nomli asarlari hanafiy huquq doktrinasining Iroqdan Movarounnahrga ko‘chirilishida hal qiluvchi rol o‘ynadi.

Bu yerda qiziqarli bir tarixiy haqiqatga duch kelamiz: Shayboniyning “as-Siyar”i, ya’ni davlatlararo huquqqa oid asari uch asr o‘tib Saraxsiyning “Sharhu-s-Siyari-l-kabir”iga, u esa o‘z navbatida Farg‘onaning xalqaro munosabatlar va “narigi olam” bilan birga yashash falsafasining asosiy matniga aylanadi. Bir kitob ba’zan o‘z sharhlovchilarining qo‘lida qayta tug‘iladi.

At-Tahoviy: Doktrinaning ko‘prigi

Hanafiy huquq mantiqining Iroqdan keyingi asrlarga sog‘lom tarzda o‘tkazilishida Misrda yashagan imom at-Tahoviyning ham muhim hissasi bor.

Tahoviy tizimning asosini shakllantirib, uni himoya ostiga olgan va keyingi avlodlar ustiga qurishlari mumkin bo‘lgan mustahkam zaminni qoldirgan.

Bu huquq tarixining kam gapiriladigan, lekin hayotiy bir haqiqatini ko‘rsatadi: buyuk fikriy an’analar faqat o‘z asoschilari bilan emas, ularni sinchkovlik bilan asrab-avaylagan va yetkazgan “ko‘prik avlodlar” tufayli yashab qoladi.

Samarqandda aql-vahiy tahlili: Imom Moturidiy

Farg‘onaning huquq maktabini tushunish uchun Samarqandga, imom Abu Mansur al-Moturidiyga to‘xtalmasdan o‘ta olmaymiz.

Moturidiy Abu Hanifaning “al-Fiqhu-l-akbar”da qo‘ygan e’tiqodiy-falsafiy asosini ulkan bir kalom tizimiga aylantirdi. Uning aql-vahiy muvozanatida aqlga tashkil etuvchi unsur sifatida o‘rin berishi oddiy bir teologik tanlov emas.

Bu tanlov Farg‘ona ulamosining huquq yaratishda nega bunchalik jasur va oqilona harakat qila olganini ham izohlaydi. Chunki agar biror jamiyatda aql vahiyni tushunishda qonuniy vosita sifatida tan olinsa, o‘sha jamiyat huquqshunoslari ham nasslar sukut saqlagan sohalarda aql yuritishdan cho‘chimaydi.

Hanafiy-Moturidiy tarkibi aynan shu sababdan faqat bir e’tiqod mazhabi emas, balki muzlab qolgan emas, jonli, dogmatik emas, ozodlikparvar bir dunyoqarash olamidir.

Buxoro maktabi: Shamsul-a’imma al-Xalvoniy

Bu silsilaning yana bir muhim bo‘g‘ini, Buxoro hanafiy maktabining buyuk ustozlaridan biri Shamsul-a’imma al-Xalvoniydir. Xalvoniy ilmiy silsilani bevosita Abu Hanifaga bog‘laydigan mustahkam zanjirning bir bo‘lagidir. Va u o‘zidan keyin keladigan shogirdi Saraxsiyga “Shamsul-a’imma”, ya’ni “imomlar quyoshi” unvonini meros qoldiradi.

Zindonda yozilgan o‘ttiz jild: Imom Saraxsiy va al-Mabsut

Endi hikoyaning eng ta’sirli sahnasiga kelamiz. Shamsul-a’imma as-Saraxsiy, nisbasi ko‘rsatganidek, bugungi Turkmaniston-Eron chegarasidagi Saraxs shahrida yoki uning atrofida tug‘ilgan. Buxoroda ta’lim olgan, so‘ngra o‘sha yerda dars bergan. Manbalarning qaydiga ko‘ra, asarlarini O‘zgan (Uzjand) qamoqxonasida yozgan va umrining so‘nggi yillarini Farg‘onadagi Marg‘ilonda o‘tkazgan.

Saraxsiyning nega qamalgani to‘liq aniq emas; u buni ba’zi asarlarining xotimasida ishora bilan bildiradi. Ammo aniq bo‘lgani shuki, Saraxsiy O‘zgan qal’asida og‘ir asirlik hayoti kechirgan, o‘z so‘zi bilan aytganda “mashaqqat va balo-qazo to‘la” bir qamoqxonada, qo‘lida hech qanday manba kitob bo‘lmagan holda, faqat xotirasiga tayanib, shogirdlariga aytib turish orqali asarlarini yozdirgan. Bu asarlardan biri hanafiy huquq tarixining eng katta hajmli va eng ta’sirli matnlaridan biri bo‘lgan “al-Mabsut”dir. Ilmiy tadqiqotlar asarning hajmini taxminan 6300 dan 9000 sahifagacha, sakson uch mingdan ortiq masala sifatida baholaydi. (Uludog‘ universiteti Ilohiyot fakulteti jurnali)

Bir insonni tasavvur qiling: kitobsiz, kutubxonasiz. Erkinlikdan mahrum. Yonida faqat xotirasi va shogirdlarining qalami. Va yuzaga kelgan asar sakkiz asr davomida islom huquqiy tafakkurining asosiy toshlaridan biriga aylanadi.

Bu inson irodasining eng fojiali sharoitlarda ham ijodkorligini yo‘qotmasligining eng ta’sirli tarixiy dalillaridan biridir.

O‘zgan qal’asi: Xotira qamoqxonasi

Saraxsiyning “Usulu-s-Saraxsiy” nomli asarining debochasida keltirgan bir sana juda diqqatga sazovordir: u o‘z asarini hijriy 479-yil Shavvol oyi oxirida, ya’ni 1087-yil 6-fevralda O‘zgan qal’asining bir xonasida yoza boshlaganini o‘zi qayd etadi. Qamoqxona sharoitida qisman yengillashuvdan so‘ng, ehtimol ozod bo‘lgandan keyin ham u yana O‘zganda qolgan xonasida “al-Mabsut”ni tugatgan deb hisoblanadi. O‘zgan shu jihatdan oddiy bir qal’a emas. U dunyo huquq tarixining bir mahkumning xotirasidan chiqib avlodlarga meros bo‘lib qolgan eng buyuk asarlaridan birining tug‘ilgan joyidir.

Bugun ham uning maqbarasi va nomiga qurilgan majmua Farg‘ona vodiysining boshqa bir burchagida, Qirg‘izistonning O‘sh viloyatidagi O‘zgan (Uzgen) shahrida joylashgan.

Bir huquqshunosning tanasi qamalishi mumkin. Ammo uning aqli va adolat izlanishi qamalmaydi. Ehtimol, Saraxsiy bizga qoldirgan eng katta saboq shudir.

Saraxsiyning davlatlararo huquqi: hayot yo‘li, urush sababi, ahdga sodiqlik

Saraxsiyning merosi faqat ichki huquq bilan chegaralanmaydi. Uning Muhammad ash-Shayboniyning asariga yozgan “Sharhu-s-Siyari-l-kabir” nomli asosiy asari islom davlatlararo huquqining eng muhim klassik matnlaridan biridir.

Bu asarda Saraxsiy Abu Hanifaning izidan borib, ta’sirli bir tadqiqotni ilgari suradi: g‘ayridinlar bilan urushishning qonuniy sababi ularning boshqa e’tiqodi emas, balki tajovuzkorlikdir. E’tiqod farqi yolg‘iz o‘zi bir insonni dushmanga aylantirmaydi. Asosiysi tinch-totuv birga yashash irodasidir. Bu faqat nazariy aqida emas; uning amaliy natijasi ham bor: Saraxsiyga ko‘ra, chet davlat yoki boshqa madaniyatga mansub jamoa bilan tuzilgan bitimlar — aman, ahd — musulmonlar uchun mutlaq axloqiy mas’uliyatdir. Siyosiy yoki harbiy ustunlikka erishilsa ham, qarshi tomonning madaniy va diniy huquqlariga tegib bo‘lmaydi. Bu fikr XI asrda, bir zindonning zulmatida yozilgan bo‘lishiga qaramay, bugungi xalqaro huquq va inson huquqlari bahslariga nur sochadigan bir yetuklikni o‘zida mujassam etadi.

Davlatlararo huquqning asosiy masalalaridan biri hanuzgacha shudir: kuch qo‘lga kiritgan tomon zaif tomonning huquqiga rioya qiladimi? Saraxsiyning javobi aniq: rioya qilishi kerak. Chunki ahdga sodiqlik kuchning emas, axloq masalasidir.

Saraxsiydan Marg‘inoniyga tomon chizilgan chiziq

Saraxsiy bilan Marg‘inoniy o‘rtasidagi bog‘liqlik shunchaki tasodifiy geografik yaqinlikdan iborat emas. Manbalarning qaydiga ko‘ra, Marg‘inoniy ona tomondan bobosi Abu Hafs Umar ibn Ali az-Zandaramosiy orqali Saraxsiyning dars halqasiga bog‘lanadigan bir ilmiy silsila ichida voyaga yetgan.

Bu huquq tarixida kamdan-kam uchraydigan chiroyli bir davomiylik namunasidir: bir zindonda, manbasiz, faqat xotira orqali yaratilgan huquqiy meros, keyingi avlodda, xuddi shu vodiyning boshqa bir shahrida yanada tizimli va yanada qo‘llanadigan bir “kodeks qonun”ga aylantiriladi. Saraxsiy bo‘ronning ichida yozdi. Marg‘inoniy esa o‘sha bo‘rondan chiqqan narsani tartibga soldi, soddalashtirdi va dunyoga tarqalishi mumkin bo‘lgan shaklga keltirdi.

Marg‘ilonda tug‘ilgan bola: Burhoniddin al-Marg‘inoniy

Endi asosiy qahramonimiz — Burhoniddin Ali ibn Abu Bakr al-Marg‘inoniyga kelamiz. Ensiklopedik manbalarga ko‘ra, Marg‘inoniy Movarounnahrda Farg‘ona viloyatiga tegishli Marg‘inon shahrining Rishton qishlog‘ida tug‘ilgan.

Tug‘ilgan sanasi manbalarda bahsli; bir rivoyat 1117-yil 5-noyabrni (hijriy 511-yil 8-rajab) ko‘rsatsa, ba’zi manbalar bu sanani ustozlarining vafot sanalari bilan ziddiyatli deb biladi. Vafoti esa nizosiz ravishda hijriy 593 / milodiy 1197-yil deb qayd etilgan. U kishi hazrati Abu Bakr avlodidan bo‘lgan, ko‘plab olimlarni yetishtirgan bir oilaga mansub. Manbalarda undan “imom, hofiz, muhaqqiq” sifatlari bilan so‘z yuritiladi; zamondoshlari orasida Qozixon va Burhoniddin Mahmud ibn Ahmad al-Buxoriy kabi ismlar uning ilmiy salohiyatini tasdiqlaydi.

Rivoyatga ko‘ra, u al-Hidoyani o‘n uch yilda tugatgan, bu uzoq davr mobaynida bayram kunlaridan tashqari deyarli hech qachon ro‘zasiz kun o‘tkazmagan, hatto ro‘za tutayotganini yashirishga ham harakat qilgan. Bu tafsilot faqat dindorlik ko‘rsatkichi emas. U bir huquq kitobining muallifining axloqiy intizomidan mustaqil o‘ylab bo‘lmasligining ham bir belgisidir. Marg‘inoniy huquqni yozar ekan, o‘zini ham bir tarzda tarbiyalayotgan edi.

Al-Hidoya: kod, ya’ni qonunning tug‘ilishi

Al-Hidoya quruq bir fiqh matni emas. U huquq falsafasi va huquq axloqi nuqtai nazaridan tamoyiliy chuqurlikka ega, go‘yo “yashovchi adolat” mexanizmidir.

Asar Usmonli madrasalarida asrlar davomida asosiy darslik sifatida o‘qitilgan, unga son-sanoqsiz sharhlar yozilgan: Ibn al-Humomning “Fathu-l-Qadir”i, Bobartiyning sharhi — bular ulardan faqat ikkitasi. Asarning matni bo‘lgan “Bidoyatu-l-mubtadi” hatto she’riy shaklga ham keltirilgan, unga alohida manzum sharhlar ham yozilgan.

Bu bir huquq kitobining faqat huquqshunoslar orasida emas, keng ta’lim va madaniyat doirasida qanchalik chuqur iz qoldirganini ko‘rsatadi. Xo‘sh, al-Hidoyani bunchalik bardavom qilgan narsa nima? Nazarimda javob shundaki, u huquqni sof qoidalar to‘plami bo‘lishdan chiqarib, axloq tizimiga aylantiradi.

Huquqning maqsadi- maslahat va istihsan (adolatli hukm)

Al-Hidoyaning eng diqqatga sazovor tomoni quruq shakliylikni rad etishidir. Marg‘inoniy qonunning moddasiga emas, qonunning ruhiga va ijtimoiy foydaga, ya’ni maslahatga e’tibor qaratadi.

Agar bir huquqiy qoidaning so‘zma-so‘z qo‘llanilishi jamiyatda axloqiy inqirozga, adolatsizlikka yoki insonlarning qiyin ahvolga tushib qolishiga — mashaqqatga — olib kelsa, Marg‘inoniy bu yerda istihsan tamoyilini ishga soladi.

Istihsan, taxminan aytganda, “yanada go‘zalini, yanada adolatlisini tanlash” demakdir.

Bu tamoyil ortasida juda kuchli bir falsafiy tanlov yotadi: huquqning maqsadi insonni qoidaga qul qilish emas.

Huquq insonga xizmat qilish uchun mavjud. Agar bir qoida aniq bir voqeada adolatsizlikka olib kelsa, o qoidaning lafziga emas, ruhiga sodiq qolinishi kerak.

Bugungi huquq falsafasi bahslarida “quruq qonuniylik” (legalism) bilan “haqiqiy adolat” o‘rtasidagi ziddiyat hanuzgacha hal etilmagan. Marg‘inoniy sakkiz asr avval bu ziddiyatga juda yetuk javob bergan.

Shartnomalarda halollik: obyektiv axloq

Al-Hidoyaning savdo, majburiyatlar va mulk huquqi bo‘limlarida axloq huquqning tashqarisidagi bezak emas, bevosita huquqning o‘zidir.

Nohaq daromad — ribo —, noaniqlik — g‘arar — va aldash — g‘abn — faqat texnik kamchiliklar emas, jamiyatning axloqiy to‘qimasini shikastlaydigan og‘ir buzilishlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Marg‘inoniyga ko‘ra, shartnomada asosiy narsa niyat va halollikdir.

Qog‘ozda huquqqa mos ko‘ringan bitim, agar uning ortida hiyla, yomon niyat yoki zaif tomonni ekspluatatsiya qilish bo‘lsa, falsafiy jihatdan haqiqiy emas deb hisoblanishi kerak. Bu yondashuv zamonaviy huquqning “yaxshi niyat” tamoyili bilan hayratlanarli darajada yaqinlik ko‘rsatadi. Farq shundaki: zamonaviy huquqda yaxshi niyat ko‘pincha ikkinchi darajali talqin vositasidir.

Marg‘inoniyda esa halollik shartnomaning mavjudlik sababidir.

Zaifni himoya qilish: ijtimoiy adolat

Al-Hidoyaning huquq axloqi nuqtai nazaridan, ehtimol, eng ta’sirli tomoni kuchli tomon qarshisida zaifning homiysi rolini o‘z zimmasiga olishidir. Oila huquqida ayolning mahr va nafaqa huquqlari kafolatlanadi. Mehnat huquqida ishchining mehnat haqi peshona teri qurimasdan to‘lanishi axloqiy va huquqiy majburiyat sifatida belgilanadi. Majburiyatlar huquqida qiyin ahvolga tushgan qarzdorga muhlat berilishi ham xuddi shunday e’tibor bilan ko‘rib chiqiladi. Bu moddalar bittalab o‘qilganda ehtimol oddiy ko‘rinishi mumkin. Ammo hammasini bir joyga qo‘yganimizda yuzaga chiqadigan manzara juda ravshan: huquq kuchni qo‘lida ushlab turganning axloqsizlashuvini to‘sadigan qalqon sifatida ishlab chiqilgan. Bu bugungi “ijtimoiy davlat” va “ishchi huquqlari” bahslaridan ancha oldin, boshqa bir kontseptual til bilan bo‘lsa-da, xuddi shu masalaga ishora qiladigan bir huquq falsafasidir.

Banda haqi va jamoat axloqi

Marg‘inoniy falsafasida “banda haqi” tushunchasi faqat individual axloq qoidasi emas. U huquqning markaziga joylashgan tashkil etuvchi tamoyildir. Davlatning soliq yig‘ishda xalqqa zulm qilmasligi, qozining pora olmasligi va beg‘arazligini saqlashi jamoat axloqi sarlavhasi ostida jiddiy ko‘rib chiqiladi. Rivoyatga ko‘ra, bir qozining sudda faqat bir tomonga tabassum qilishi ham al-Hidoyada huquqiy axloqsizlik va vazifasidan chetlashtirish sababi sifatida muhokama qilinadi. O‘ylab ko‘ring: bir tabassum. Og‘zaki adolatsizlik emas. Yozma qaror emas. Faqat bir mimika. Va bu ham adolatning beg‘arazligini shikastlaydigan unsur sifatida qayd etilyapti. Bunchalik nozik bir sezgirlik zamonaviy sud odob-axloq adabiyotida ham har doim bunchalik ochiq ifodalanmaydi.

Urfning huquqlashuvi mahalliy madaniyatning qonuniyligidir.

Al-Hidoyaning yana bir muhim tomoni urfga bergan qadridir. Nasslar bevosita belgilamagan sohalarda jamiyatning urfi huquqning qonuniy manbai sifatida tan olinadi. Bu Marg‘inoniyning bir xil madaniyatni majburan singdirishni rad etganini anglatadi. Farg‘onadagi turli jamoalarning, yangi musulmon bo‘lgan mahalliy xalqlarning qadimiy an’analari — agar adolat va axloqqa zid bo‘lmasa — saqlanishi huquqiy majburiyat sifatida qaraladi. Bu tamoyil islomning Turkistonda nega “yot, import qilingan din” sifatida emas, balki mahalliy va ildizli bir sivilizatsiya unsuri sifatida tezda o‘zlashtirilganini ham izohlaydi. Huquq urfni ezmadi. Urfni adolatga zid bo‘lmagan darajada quchoqladi. Bu madaniy xilma-xillik va fikriy plyuralizmning XII asrdagi eng yetuk huquqiy ifodalaridan biridir.

Usmonli madrasalarida al-Hidoya

Al-Hidoyaning Marg‘ilondan chiqib butun islom dunyosiga, ayniqsa Usmonli madrasalariga yetib borishi madaniyat tarixining eng go‘zal sayohatlaridan biridir. Asar Usmonli oliy madrasa ta’limida o‘z sharhlari bilan birga asrlar davomida asosiy darslik sifatida o‘qitilgan. Bir Usmonli madrasa talabasining qo‘lidagi al-Hidoya nusxasi bilan Marg‘ilon tuprog‘i o‘rtasida hech qachon uzilmagan ko‘rinmas bir bog‘liqlik bor.

Bugun Istanbulda, Bursada, Damashqda yoki Qohirada yetishgan bir hanafiy huquqshunosining ongida, aslida Farg‘ona vodiysining XII asrdagi adolat izlanishi yashab kelmoqda. Bir olim hech qayerga sayohat qilmasdan dunyoning yarmini aylanib chiqishi mumkin. Uning asari boradi, sharhlari boradi. Shogirdlari boradi. Va asrlar o‘tib, Marg‘ilondan minglab kilometr uzoqdagi bir madrasa hujrasida uning jumlalari o‘qilishda davom etadi.

Bugungi huquq inqiroziga bir nazar mexanikalashuvdir.

Endi, islom va din faylasufi sifatida, vaqti-vaqti bilan huquq falsafasi tadqiqotlarini ham olib boradigan biri sifatida, bu merosni bugungi kunga olib kelmoqchiman. Bugun zamonaviy huquq tizimlari jiddiy inqiroz bilan yuzma-yuz. Pozitiv huquq qoidalarning lafziga shu qadar qattiq bog‘liqki, ba’zan qonunga so‘zma-so‘z mos qaror jamiyat vijdonida chuqur yaralar ochishi mumkin. Quruq qonuniylik bilan haqiqiy adolat o‘rtasidagi bu ziddiyat huquq falsafasining eng qadimiy va eng dolzarb muammolaridan biridir.

Marg‘inoniyning al-Hidoyada himoya qilgan istihsan va maslahat axloqi bu tiqilinchga kuchli falsafiy javob taqdim etadi: huquqning maqsadi insonni qoidalarga qul qilish emas, insonga xizmat qilishdir. Agar umumiy qoida aniq bir voqeada adolatsizlikka olib kelsa, o qoida yumshatilishi kerak. Bu zamonaviy huquqning eng ko‘p ehtiyoj sezayotgan “qonun ruhi” izlanishidir. Huquq axloqiy vijdon bilan yuritilishi kerak; faqat texnik amaliyot sifatida emas.

Pozitivizm  chegarasi: Saraxsiyning tabiiy huquq merosi

Zamonaviy dunyoning yana bir inqirozi kuchni qo‘lida ushlab turganning “huquq” nomi ostida jamiyatga majburan singdirgan qarorlaridir. Bir xillashtiruvchi yoki ko‘pchilikchi tizimlar parlamentdan o‘tkazgan har qanday qarorni “huquq” deb taqdim eta olishi mumkin. “Qonun bo‘lgan har narsa adolatlidir” degan taxmin, ya’ni sof huquqiy pozitivizm, tarixda insoniyatni katta falokatlarga surgan. Mana shu yerda Saraxsiyning zindondan qichqirgan “odamiyat” — insoniylik — va erkinlik falsafasi ishga tushadi.

Saraxsiyning huquq tushunchasida davlat insonga huquq in’om qiluvchi mexanizm emas. U insonning tug‘ilishidan, hatto homila holatidayoq egalik qilgan “zimmat” va “ismat” — daxlsizlik — huquqlarini himoya qilishga majbur bo‘lgan xizmatchidir. Bu davlatning ustida va davlatdan oldin mavjud bo‘lgan tabiiy huquq zaminiga ishora qiladi. Bir huquqshunosning o‘zini qamagan hokimiyatning qonuniyligini so‘roq qiladigan falsafiy zaminni qoldirishi tarixning eng jasur intellektual meroslaridan biridir. Agar siyosiy hokimiyat o‘z chegarasidan chiqsa, bu chegaralarni eslatuvchi bir huquq falsafasi an’anasi mavjud. Bu zamonaviy davlatning kuchini jilovlaydigan universal axloqiy chegaradir.

Madaniy standartlashuv inqirozi: urf va plyuralizm

Bugungi kunning uchinchi katta inqirozi madaniy bir xillashuv va “boshqa” masalasidir. Millat-davlatlar yoki global gegemon kuchlar o‘z madaniy normlarini universal standart sifatida majburan singdirib, mahalliy madaniyatlar, an’analar va farqlarni tahdid sifatida idrok etish moyilligiga ega. Farg‘ona hududida yetuklashgan hanafiylik urfni huquqning asl unsuri deb tan olib, bu inqirozga muqobil javob taqdim etadi. Adolatga, inson qadr-qimmatiga va axloqqa zid bo‘lmagan har qanday mahalliy an’ana huquq ichida o‘ziga qonuniy bir joy topadi. Bu zamonaviy dunyo qidirayotgan, ammo bir turlik to‘liq qura olmayotgan “birga yashash axloqi”ning va haqiqiy madaniy plyuralizmning tarixiy namunasidir.

O‘z tadqiqotlarimdan bir xotira: Abu Hanifa va madaniy farqlilik

“Madaniy/Diniy Farqlilik va Abu Hanifa” nomli tadqiqotimda Imomi A’zamning fikr tizimida insonni e’tiqodidan qat’i nazar sharafli va huquq egasi mavjudot deb tan oluvchi o‘sha qamrovli, plyuralistik falsafani ochib berishga harakat qilgan edim. Marg‘ilonda, Saraxsiy va Marg‘inoniyning merosi ichida kezib yurarkanman, o‘sha tadqiqotda nazariy jihatdan himoya qilgan tezislarimning sakkiz asr avval Farg‘ona vodiysida aniq bir huquqiy amaliyotga aylanganini ko‘rish men uchun chuqur qanoat tuyg‘usi bo‘ldi. Nazariya va tarix mana shunday uchrashadi. Bir akademik sifatida stol boshida himoya qilgan tezingizning bir vaqtlar haqiqiy insonlarning haqiqiy adolat izlanishlariga yo‘l ko‘rsatganini ko‘rish, kitoblar bilan o‘rnatgan munosabatingizni butunlay boshqa bir joyga olib boradi.

Konferensiyalardan qaydlar: huquq va axloq, siyosat va axloq

Yillar davomida turli konferensiya va seminarlarda huquq va axloq, siyosat va axloq munosabatlari haqida so‘zlab kelaman. Bu chiqishlarimda tez-tez ta’kidlaydigan bir qoidam bor: huquq va axloq bir-biridan mutlaqo ajratib bo‘ladigan ikki soha emas. Zamonaviy huquq falsafasida pozitivistik an’ana bu ikkisini keskin ravishda ajratish moyilligiga ega; huquqni “bor bo‘lgan”, axloqni “bo‘lishi kerak bo‘lgan” sohaga qamab qo‘yadi. Ammo Farg‘ona maktabi bizga ko‘rsatgani uchinchi bir yo‘ldir: huquq va axloq bir-biridan alohida, ammo doimiy muloqotda bo‘lgan ikki soha sifatida o‘ylanishi kerak.

Huquq axloqdan mutlaqo mustaqillashganda mexanikalashadi, ruhsizlashadi. Axloq esa huquqiy chegaradan mutlaqo mustaqil qolganda subyektivlashadi, o‘zboshimchalashadi. Marg‘inoniyning Abu Hanifadan olib davom ettirgan istihsan tamoyili, Saraxsiyning tabiiy huquqqa urg‘usi — aynan mana shu ikkisi o‘rtasida muvozanat o‘rnatish harakatidir. Siyosat va axloq munosabati bo‘yicha o‘tkazgan seminarlarimda ham shunga o‘xshash urg‘uni takrorlayman: bir siyosiy hokimiyat faqat kuchi bilan qonuniylasha olmaydi. Qonuniylik adolat va axloq chegaralari ichida qolish bilan qo‘lga kiritiladi.

Saraxsiyning zindondan bizga qoldirgan merosi aynan mana shu tezisning tarixiy dalilidir.

Turkiston adolat maktabi

Bu barcha silsilani bir joyga to‘plaganimizda ko‘z oldimizga chiqadigan manzara mustaqil ismlarning tasodifiy ro‘yxati emas. Abu Hanifaning Kufada boshlagan ratsional va inson markazidagi yurishi… Moturidiyning Samarqanddagi oqilona teologiyasi… Saraxsiyning O‘zgan zindonidagi fuqarolik qarshiligi… Marg‘inoniyning Marg‘ilondagi axloqiy huquq falsafasi…

Bularning barchasi birlashib, nomini bera oladigan “Turkiston adolat maktabi”ni tug‘diradi. Bu maktabning umumiy maxraji shudir: huquq inson qadr-qimmati, erkinlik va axloq ustiga qurilishi kerak. Bu maktab faqat o‘tmishda qolgan tarixiy meros emas. U adolatni mexanik jazo vositasiga tushirib qo‘ygan zamonaviy dunyoga hanuzgacha jonli muqobil taqdim etuvchi bir xotiradir.

Andijondan Marg‘ilonga: bir xil vodiyning ikki sovg‘asi

Bu sayohat menda qoldirgan eng kuchli taassurotlardan biri, Andijon va Marg‘ilonning bir xil vodiyning ikki xil, ammo bir-birini to‘ldiruvchi sovg‘asi ekanidir. Andijon bizga Boburni, davlat qurish, hukmronlik qilish, xotira yozishning hikoyasini berdi.

Marg‘ilon bizga Marg‘inoniyni, adolat, huquq va axloqning hikoyasini berdi. Biri siyosatning. Boshqasi huquqning. Ammo ikkalasi ham bir xil ildizga, bir xil hanafiy-moturidiy dunyoqarash olamiga bog‘lanadi. Boburning davlatchilik tajribasi va Marg‘inoniyning huquqiy tajribasi bir xil sivilizatsiyaning ikki yuzidir: biri kuchni qanday ishlatishni, boshqasi kuchning chegarasi qayerda ekanini o‘rgatadi. Bir sivilizatsiyaning yetukligi aynan shu ikkisini birga yarata olishida yashiringan.

Bugungi kunga oid mulohazalar

Marg‘ilondan ketayotganimda ongimda faqat bitta jumla aylanib turardi: huquq kuchning emas, vijdonning ishi bo‘lishi kerak. Bu jumlani menga o‘rgatgan narsa zamonaviy huquq falsafasi kitobi emas edi.

U sakkiz asr avval, bir zindonda xotirasidan kitob aytib turgan bir olim bilan xuddi shu vodiyda, ro‘zali kunlarida o‘n uch yilda bir kodeks qonun yozgan boshqa bir olim edi.

Bugun dunyo huquq mexanikalashgan, kuch “huquq” niqobiga burkangan, madaniy farqlar tahdid sifatida ko‘rilayotgan bir davrda yana bu merosga quloq solishga ehtiyoj sezmoqda.

Marg‘inoniyning al-Hidoyasi, Saraxsiyning al-Mabsuti faqat muzeylarda saqlanadigan tarixiy asarlar emas. Ular bugungi huquq fakultetlarida, adolat va axloq falsafasi darslarida, siyosat va axloq seminarlarida qayta o‘qilishni kutayotgan jonli merosdir. Chunki huquq tarixi bizga shuni o‘rgatadi: eng buyuk adolat matnlari ko‘pincha eng qiyin sharoitlarda, eng ojiz onlarda yozilgan. Va o‘sha matnlar yozilgan zindonning devorlaridan ancha oldin oshib, bugun ham hanuzgacha biz bilan birga yurmoqda.

Marg‘ilonda, Farg‘ona vodiysining unumdor tuprog‘ida ipak va huquqning bir xil shaharda uchrashganini ko‘rish — vaqti-vaqti bilan huquq falsafasi va axloqi ustida bosh qotiradigan bir tadqiqotchi uchun, ehtimol, umrbod unutilmaydigan bir saboqdir.

Muso Kozim Arijan,
Turkiya Yozuvchilar birligi Faxriy raisi

Turk tilidan Zebo Salimova tarjimasi


“JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“

Özbekistonda xizmat körsatgan yoşlar murabbiysi, yuridik fanlar doktori, yozuvçi Komil SINDOROV bilan suhbat – Assalomu alaykum, ustoz. Sizni ham bobo, ham Özbekiston şaxmat federatsiyasi rais örinbosari sifatida Javohir Sindorovning Sent Luis (AQŞ) şaxmat klubida bölib ötgan “Clutç Çess: Çampions Şowdown 2026” xalqaro turnirdagi ğalabasi bilan muborakbod etamiz! – Rahmat! Jahon çempionligi bahslari oldidan sönggi muhim […]

16.11.2026 | 16:15

img181

ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img125

MILLIY YUKSALIŞ SARI

Joriy yilning 10-14-noyabr kunlari Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida mustaqil Özbekiston tarixida ilk marotaba “Özbekiston ziyolilari kengaşi”ning hududiy yiğilişlari bölib ötmoqda. Mazkur muloqotlar dunyoda yuz berayotgan madaniy, siyosiy va texnologik özgarişlar, şuningdek, qadriyatlar transformatsiyasi şaroitida milliy özlikni saqlaş, Uçinçi Renessans poydevorini barpo etiş, Yangi Özbekistonni quriş va Milliy yuksaliş davri sari dadil qadam taşlaş […]

16.11.2026 | 09:00

img161