Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 10°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


04.10.2024 | 17:33

img1178

SHAHIDLAR XOTIRASI va tarixiy adolatning tiklanishi

Mustabid tuzum tomonidan sobiq ittifoqda, xususan, O‘zbekistonda amalga oshirilgan qatag‘on siyosati shu vaqtgacha insoniyat tarixida sodir etilgan qatliomning eng dahshatlisidir. Millionlab fuqarolarning qirib tashlanishi va turli azob-uqubatlarga giriftor etilishi, mamlakatda qo‘rquv, ta’qib va tazyiq muhitining qaror topishiga sabab bo‘lgan davlat miqyosidagi jinoyatdir.

Sovet davri­dagi ma’muriy buy­ruqboz­lik tizimi manfaat­lariga bo‘ysundirilgan tarix­ni soxtalashtirish, noto‘g‘ri ­talqin etishga istiqlol yillarida barham berildi. “Xalq dush­mani”, “aksilinqilobchi”, “millatchi”, “quloq” sifatida qoralanib, qatag‘on etilgan vatandoshlarimiz­ning pok nomlari oqlandi. Tarixiy haqiqat va adolatni tiklash bo‘yicha olib borilgan ishlar, eng av­valo, hurriyat yo‘lida jon fido etgan vatandoshlarimiz xotirasini abadiy­lashtirishga qaratildi.

1999-yil 12-mayda 22 kishidan iborat Mustamlakachilik davri qur­bon­lari xotirasini abadiylashtirish komissiyasi tuzilib, poytaxtimizda “Shahid­lar xotirasi” yodgorlik maj­muasi barpo etildi.

2000-yil 12-may kuni “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasining tantanali suratda ochi­lishi mamlakatimiz va xalqimizning ijtimoiy, madaniy-ma’naviy hayotida ulkan voqea bo‘ldi. Qisqa muddatda “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi mamlakatimizning tabarruk ziyoratgohlaridan biriga aylandi.

Ta’kidlash joizki, mash’um qatag‘onda qurbonlarning ijtimoiy kelib chiqishi, jamiyat­dagi mavqeyi, millati, diniy e’tiqodiga e’tibor berilmagan. Qaysiki shaxs millat g‘ami­da bo‘lsa, adolat talab qilsa, hur fikrlasa, ilmli bo‘lsa – bunday insonlar tuzum­ning dush­mani hisoblangan va mahv etilgan. Birgina O‘zbekiston misolida ko‘radigan bo‘lsak, 1937-1938-yillardagi “Katta qirg‘in” davrida shoir Abdurauf Fitrat, shoir To‘lagan Xo‘jamyorov (Tavallo), pedagog ­Qayum Ramazon, sharqshunos olim Xolid Said ­singari minglab millatimiz fidoyilari qatorida kompozitor, etnograf, san’atshunos V.A.Uspenskiy, taniqli rassom M.I.Kurzin, O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi, rassom A.V.Nikolayev – Usta Mo‘min, sharq­shunos olim A.A.Semyonov, sharqshunos, etnograf olim M.S.Andreyev kabi rus millati­ga mansub insonlar ham qatag‘on qilingan.

Qatag‘on siyosatining yana bir dahshati – ijtimoiy xavfli deb topilgan xalqlarning o‘z vatanidan boshqa o‘lkalarga majburiy ko‘chirilishi bo‘ldi. XX asrning 30–40-yillari­da Sovet ittifoqi umumiy aholisining 60 dan ortiq millati qatag‘on girdobiga tortildi. Shundan 15 tasi majburiy ko‘chirilishga – deportatsiyaga mahkum etildi. Deportatsiya qilingan xalqlarni o‘rnashtirish uchun tanlangan joylardan biri O‘zbekis­ton edi. Yurtimizga o‘n minglab koreys­lar, polyaklar, qalmiqlar, qrim tatarlari, chechenlar, ingushlar, greklar, armanlar, mesxeti turklari va boshqa xalq vakillari deportatsiya qilindi. O‘zbekiston ular­ning ikkinchi Vataniga aylandi.

Aynan shu jihatdan ham “Shahidlar xoti­rasi” yodgorlik majmuasini o‘zga yurtlarda xoki qolgan millati, diniy e’tiqodidan qat’i nazar yuzlab vatandoshlarimizning ramziy qabri, ta’bir joiz bo‘lsa, muqaddas makon deyish mumkin.

2002-yil 31-avgustda – mamlakatimizda ilk bor nishonlangan “Qatag‘on qurbonlari­ni yod etish kuni”da aynan shu manzilda Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi ochildi. Muzey faoliyati mustamlaka davridagi o‘zbek xalqi tarixining fojiali bir sahifasi o‘laroq, o‘sha paytda ro‘y bergan iqtisodiy, siyosiy, madaniy jarayonlarni anglash, qatag‘on siyosatining oqibatlarini ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganishga yo‘naltirilgan. 2008-yilda muzey binosi kengaytirildi va eks­pozitsiyasi tubdan yangilandi.

2017-yil 31-avgust – “Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni” munosabati bilan Prezident Shavkat Mirziyoyev muzeyga tashrifi chog‘ida, “ushbu muzey – muzeylarning muzeyi” deb, yuksak baho berdi hamda muzeyning viloyatlarda ham bo‘limlarini tashkil etish bo‘yicha taklif kiritdi.

Bildirgan ushbu taklif va mulohaza­lar asosida 2017-yil 22-noyabrda Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mah­kamasi huzuridagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va hududlardagi oliy ta’lim muassasalari tuzilmasida Qata­g‘on qurbonlari xotirasi muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori e’lon qilindi. Mazkur qaror bilan muzey Vazirlar Mahkamasi tasarrufiga o‘tkazilib, faoliyati yanada kengaytirildi va takomillashtirildi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlardagi 13 ta oliy ta’lim muassa­sa­si tuzilmasida Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeylari tashkil etildi. 2021-yilda davlat rahbarining topshirig‘iga binoan Qarshi shahridagi Odina masjidida Qashqadaryo viloyat Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi yangitdan yaratildi. Sovet davrida NKVD qamoqxonasiga aylantirilgan ushbu tarixiy obidada tashkil etilgan muzey 2021-yil 11-oktyabrda Prezidentimiz tomonidan tantanali ravishda ochildi.

2020-yil 8-oktyabrda Prezidentning “Qa­ta­g‘on qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular xotirasini abadiy­lashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoyishi qabul qilinishi esa tarixiy adolatning tiklanishi va shahidlar xotirasi abadiylashtirilishi borasida olib borilayotgan ishlarni yangi sifat bosqichiga ko‘tardi. Farmoyish asosida Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri kesimida jami 14 ta “Qatag‘on qurbonlari” xotira kitoblari tayyorlandi. Ularga 40 mingga yaqin qatag‘on qurboni bo‘lgan vatandoshlarimizga oid ma’lumotlar kiritildi.

Mazkur farmoyish bilan mustabid sovet tuzum davrida qatag‘on qilingan va muayyan sabablarga ko‘ra oqlanmay qolgan vatandoshlarimizni oqlash borasida ham muhim ishlar qilindi. Oliy sud tomonidan 2021-yil 25-avgustda 115 nafar, 2022-yil 6-yanvarda 120 nafar, 2022-yil 19-dekabrda 173 nafar, 2023-yil 19-aprelda 208 nafar, 2023-yil 24-avgustda 240 nafar, 2023-yil 1-dekabrda 174 nafar, 2024-yil 6-mayda 205 nafar, jami 1220 nafar yurtdoshlarimiz nomi oqlandi. Bular orasida o‘zbek (981 ta) millatidan tashqari tojik (86 ta), qirg‘iz (9 ta), qozoq (104 ta), rus (2 ta), qoraqalpoq (22 ta), tatar (5 ta), fors (6 ta), turkman (4 ta), hatto arab (1 ta) millatiga mansub shaxslarning borligi, “siyosiy qatag‘on mashinasi” millat tanlamaganidan dalolat beradi.

Oqlanganlarning aksariyati, Turkistonda­gi jadidlik harakati namoyandalari ekanligi bejiz emas. Binobarin, mustabid sovet davrida aynan ma’rifatparvar, taraqqiyparvar, ziyoli insonlar qatag‘on qilingan.

Jadid taraqqiyparvarlari va qatag‘on qur­bonlarining hayoti va faoliyatini o‘rganish, ularning ilmiy merosini tadqiq etish bugungi kunga kelib eng dolzarb ahamiyatga ega bo‘lgan ishga aylandi. Muhtaram Prezidentimiz bu borada juda to‘g‘ri ta’kidlaganidek “Ularni xotirlash, ezgu ishlarini davom ettirish biz uchun ham qarz, ham farz”.

Joriy yil 19-iyulda qabul qilingan “Siyosiy qatag‘on qurboni bo‘lgan yurtdoshlarimiz hayoti va faoliyatini o‘rganish, targ‘ib etish hamda ularning xotirasini abadiylashtirish borasidagi ishlarni kengaytirish to‘g‘risida”gi Prezident qarori ham jadid bobolarimiz va qatag‘on qurbonlarini xotirlash, ularning ilmiy-ma’rifiy merosini o‘rganishga turtki beradigan ulkan tarixiy qadam bo‘ldi.

Qarorda belgilab berilgan vazifalar, shubhasiz, 1937–1953-yillar mobaynida yuz ber­­gan ayanchli qatag‘on siyosatining eng nozik qirralarigacha tadqiq etishda hamda yurt, millat uchun aziz jonlarini qurbon etgan jadid bobolarimizning hayoti va faoliyatini chuqur o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.

Ushbu qarorda ko‘p jildlik “Qatag‘on qurbonlari” kitobini chop etish, Toshkent shahridagi “Shahidlar xotirasi” yodgorlik maj­muasiga ramziy kitobni o‘rnatish, okt­yabr oyining birinchi haftasini mamlakatimizda Siyosiy qatag‘on qurbonlarini yod etish haftaligi sifatida nishonlash, qatag‘on etilgan ajdodlarimizning xotirasini abadiy­lashtirish maqsadida spektakllar, badiiy va hujjatli filmlar tayyorlash, mustabid tuzum davrida siyosiy qatag‘onga uchragan shaxs­larni reabilitatsiya qilish tartibini nazarda tutadigan normativ-huquqiy hujjat loyihasini ishlab chiqishga doir topshiriqlar bu boradagi ishlar­ning ko‘lamini yanada kengaytirishga zamin hozirlaydi.

Chet eldagi turli fondlar, arxiv, muzey, kutubxona va boshqa ilmiy-ma’rifiy muassasalar hamda tegishli mutaxassislar bilan hamkorlik o‘rnatgan holda, qatag‘on qurbonlarining hayoti va faoliyatini tadqiq etish­ga doir ilmiy ekspeditsiyalar uyushtirish to‘g‘risi­dagi tashabbus, shubhasiz, mard va jasur bobolarimizning ayni damda xorijda saqlanayotgan moʻtabar merosini o‘rganishda yangi ufqlarni ochish imkoniyatini beradi.

SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining 1938-yil 4–16-oktyabr kunlaridagi sayyor yig‘ilishida 507 nafar o‘zbekistonlik siyosiy mahbus ustidan hukm o‘qilgan. Ularning eng ko‘zga ko‘ringanlari jismonan mahv etilgan. Qolganlari uchun turli muddatga surgun yoki qamoq jazosi belgilangan. Umuman olganda, 1934–1938-yillari O‘zbekistonda 40 mingdan ortiq inson qatag‘on qilingan. Shulardan 730 nafari “xalq dushmani” sifatida otib tashlangan.

Qaror doirasida belgilangan Siyosiy qatag‘on qurbonlarini yod etish haftaligi yurt ozodligi, vatan taraqqiyoti yo‘lida aziz jonini fido etgan ajdodlarimizning xotirasini abadiy­lashtirishga katta asos bo‘lib xizmat qiladi.

Ushbu haftalik davomida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi tomonidan ham bir qator tadbirlar o‘tkazish rejalashtirilgan. Eng avvalo, qatag‘on qurbonlarining muqaddas xoklari qayta dafn etilgan poytaxtimizning Yunusobod tumanidagi “Oqil ota” qabristonida davlat va jamoat arboblari, fan, adabiyot va san’at namoyandalari ishtirokida shahid bobolarimiz xotirlanib, ularning haqlariga duolar qilinadi.

Shundan so‘ng Qatag‘on qurbonlari xoti­rasi davlat muzeyida Kamoliddin Behzod nomi­dagi Milliy rassomlik va dizayn instituti bilan hamkorlikda tashkil etilgan Turkiston jadidlarining hayoti va faoliyatiga bag‘ish­langan rangtasvir asarlari ko‘rgazmasi, shuningdek, “Nuroniy” jamg‘armasi­ning Tosh­­kent shahar bo‘limi bilan birgalikda “Tarix­dan ibrat olib…” nomli ma’naviy-ma’rifiy tadbir o‘tkazish rejalashtirilgan.

O‘tkaziladigan tadbirlar orqali yurtimizdagi tinchlikni qadrlashga chorlash barobarida, inson xotirasi va qadrining shunday yuksak darajada ulug‘lanayotganiga e’tibor qaratish ko‘zda tutilgan. Haftalik tadbirlari farzandlarimiz uchun tengsiz saboq va munosib ibrat vazifasini o‘tashiga ishonamiz.

Baxtiyor HASANOV,
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi direktori,
tarix fanlari doktori, professor

Quddus ASAD olgan suratlar

“Jadid” gazetasining 2024-yil 4-oktyabrdagi 41-sonida


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img93

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img607

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img605