13.04.2024 | 08:50
780
FIKR TARBIYASI

Fikr tarbiyasi – umumiy tarbiyaning eng ahamiyatli bo‘limidir…
Lekin har holda badan tarbiyasidan keyingi galda turadir. Kishi degan bir tosh yokim bir yog‘och singari yolg‘iz badan, ya’ni moddiy yoqdan iborat emas. O‘ylaguvchi ham tushunchali bo‘lishi uning birda fikriy borliq egasi ekanini ko‘rsatadi. Hayvoniy hayoti bo‘lg‘oni kabi fikriy bir hayoti ham bor demakdir. Mana shunga ko‘ra, fikr tarbiyasining ham kerakligi aniqlashib qoladir.
Har narsaning kun va zamon o‘tkan sayin tugallanishi va ko‘tarilib ilgari borishi har tariqa bilan sobit bo‘lg‘on bir haqiqatdir. Ayniqsa, zamonimizda turlik fanlarning taraqqiy qilishi va hunarlarning texnika kuchi orqali tugal bo‘lishi – tarbiya usulining ham tuzatilishini ijob etkandir…
Fikr tarbiyasining qancha ahamiyatli ekani ustida har kimning ayrim bir fikri bordir. Har kim bilgining, es va ziyraklikning ahamiyatini taqdir etadir, lekin tarixiy tekshirishlarni ko‘z oldig‘a ketirib bu to‘g‘rida bir mulohaza bayon qilmoq kerak bo‘lg‘onda qisqacha aytib bo‘ladirkim, bir elning baxtiyorlig‘i ham ilgari borib bormag‘onlig‘ini uning fikr tarbiyasi yog‘idan qaysi darajaga yetkani bilan o‘lchab tushunmak mumkindir.
Madaniyat tarixining ko‘rsatishiga qarag‘onda, butunlik, to‘qliq va baxtiyorliq degan narsalar bilim bilan fikr tarbiyasi nisbatida bo‘ladir. Hatto bu aytilgan narsalar butunlay bilimga va fikr tarbiyasiga bog‘lanib qolg‘ondir.
Tarix bu da’vosig‘a bizni ko‘ndirmak uchun ko‘zimiz oldig‘a dunyoning butun o‘zgarishlarini, madaniyat asarlarini va ilmiy taraqqiyotni qator tizib yasav tortadir.
Bugun dunyo matbuoti va bug‘ bilan ishlagan mashinalarig‘ag‘ina ko‘z solg‘onda ham bu da’voning to‘g‘rilig‘i anglashiladir…
Kimyo bilimi taraqqiy etmaganida, hozirda ham yetti yuz yil ilgarigi chirik fikrlar hokim bo‘lg‘anda – bu asrda ham dunyo allomalari misdan tilla yasamoqchi (!) bo‘lib umrlarini mumkin bo‘lmag‘an narsalar bilan o‘tkaza berar edilar. Fikr tarbiyasining kerak ekani, bilim o‘rganish va fanni tekshirishlarning zehnini qanday ulug‘ tilak va armonlarga yetirganini tushuntirmak uchun nima deyilsa ozdir.
Fikr tarbiyasida tub tilagimiz bolalarg‘a kelgusida, ya’ni bo‘yiga yetib ishga va turmushga aralashg‘anlarida boshqalari tegishli bo‘lg‘on har xil vazifalarni yaxshilab bajaraturg‘on bir qobiliyat bag‘ishlamoq va undan keyin o‘ziga va kishilik dunyosiga yaraydurg‘on kashfiyot va ixtirog‘a xizmat etish yo‘lida muvaffaq bo‘la olishini mumkin qilg‘uvchi bir iste’dod bermakdir. Bu esa, zehnning butun bo‘lishi, aqliy bilimning malakalarining orta berishi bilangina mumkindir. Fikr tarbiyasining bu xili fanniy bilgi tarbiyasidir. Lekin aloqasining tevaragi juda keng bo‘lgan fikr tarbiyasining xizmati bundang‘ina iborat emasdir. Balkim go‘zal san’atlar (sanoyi nafisa) ham bu qatorg‘a kirib katta bir o‘rin tutadirkim, unga chinakam ahamiyat berib qaramoq kerakdir.
Chetdan qarag‘ang‘a ko‘ra go‘zal san’atlar tarbiyasi ilmdir, fanlar tarbiyasi oldida bir ziynatdan iboratdir: bir uy yokim bir kimning kerakligi oldida bir belbog‘, uzuk, bir soyabon singari…
Go‘zal san’atlarning axloqiy tarbiyaga xizmat etguvchi ekanligini ilgari surganlar ham bor. Bular chekdan oshirib mubolag‘a etganlar. Go‘zal san’atlarning axloq tarbiyasiga ta’siri yo‘q emas. Lekin bularga axloqning zaruriy bir bog‘liqlig‘i va tabiiy bir aloqasi yo‘qdir…
Axloq tarbiyasi ayrim bir fandir. Hamda musiqa, rasm, teatr va haykaltaroshlikdan ko‘proq: ruh bilimi ham, tashrih – sharhlash bilimi asosiga qurilg‘andir. Go‘zal san’atlar tarbiyasi kerak va ahamiyatli bo‘lsa bu uning axloqqa asosiy ravishda xizmat etguvchi ekanligidan emas, balkim kishining fitratida yashirinib yotqan teran va chin tuyg‘ularning yaxshi ravishda tugallanishiga qurol bo‘lib, hayotimizg‘a nash’a bag‘ishlag‘uvchi asarlarning ham yuzaga kelishiga vosita bo‘lg‘ani uchundir…
Fan foydali narsani topadi. Go‘zal san’atlar esa, doimo go‘zallikni izlaydir va u topilg‘an narsani ozmi-ko‘pmi go‘zallashtirishga tirishadir. Mana shuning uchun go‘zal san’atlarni foydadan keyin o‘ylamak to‘g‘ri keladir. Lekin har qanday bo‘lg‘anda bukun madaniy xalqlar uchungina emas, hatto madaniylashmagan ellar uchun ham eng zarur va kerakli ma’naviy ehtiyojlardandir. Shuning uchun na bir sinf, na bir el va na bir kishi bu go‘zal san’atlar orqali tarbiya bu o‘rtada rohat etishimizga va baxtli bo‘lishimizga xizmat etadir. Shunday bo‘lsa bu ham kerakdir.
Shu umumiy mulohazaga yana bir narsani qo‘shib o‘tishga ruxsat beringiz.
Onalik vazifalarining yaxshilab bajarilishi uchun onalarning fikr tarbiyasiga qancha yo‘qsul ekanligini isbot etmak yo‘lida ba’zi sinoqlardan bir-ikki narsani aytmak ham foydasiz bo‘lmas.
Bola o‘stirish, uning sog‘lig‘ini saqlash, kasal bo‘lganda unga yaxshi qarash kabi ishlar, albatta, ozmi-ko‘pmi tugal va to‘g‘ri bilgi egasi bo‘lishga bog‘liqdir. Ehtimolkim, har kim bu fikrda emas. Lekin men bu tushunchamdan sira ayrilmayman. Ko‘p onalarni taniymankim, bular bolalarning og‘rib yotishlariga va yokim ming xil falokatga yo‘liqishlariga o‘zlari bilmasdan sabab bo‘ladilar. Bolaga qarash shunday xizmatdirkim, qat’iy bilgi bilan mumkindir. Lekin bu bilgilarning kitoblardangina o‘rganilishi lozim kelmas. Ko‘p onalarimizkim, o‘zlari o‘qimoq bilmasalar ham bola boqishda juda yengil va lekin asru to‘g‘ri bilgilari bor. Buning teskarisiga birda yot tilda gapira olaturg‘on, maktab bitirgan, musiqiy va qo‘l ishiga o‘rgangan ko‘p onalar ham bordirkim, bolaning nima bilan ozuqlanishini, kunda necha soat uxlashini bilmaylar…
Yolg‘iz fikr tarbiyasining qancha kerakli va ahamiyatli ekanligi to‘g‘risida ko‘rsatilgan misollar qatorida onalik vazifalarini ham bu tarbiyaning tevaragi ichida ekanligini ko‘rsatib o‘tmakchi bo‘ldim…
Taraqqiy etganlardan juda chetda qolib yotmoq yomondir, o‘lim bilan tengdir. Buni hamma vaqt esda tutmoq kerak. Bu haqiqatni sira esdan chiqarmag‘an, ijobig‘a ko‘ra tirishg‘an va uring‘an kishi o‘zi uchungina emas, balki o‘z xalqi, o‘z sinfi uchun eng unumli ishlar ko‘rishga muvaffaq bo‘ladir. Negakim, vazifashunoslik va tirishqoqlig‘i orqasida ilgari borib yuqori ko‘tarilishga kuchi yetadir.
Bir elning taraqqiysi, madaniylashmagi, baxtiyorlig‘i u elni tashkil etgan shaxslarning bilimli, kuchli, g‘ayratli va ishsevar bo‘lishig‘a bog‘liqdir. Bu haqiqat har yoqdan to‘g‘ridir. Bu kamolning darajasi ozmi-ko‘pmi ahvolning ta’siridan qutula olmaslik barobarida ko‘p yoqlardan fikr tarbiyasiga qattiq bog‘langan bo‘lib, usiz mumkin emasdir.
Fikr tarbiyasida eng ilgari borg‘on yurtlar, albatta, eng baxtli yoshlardandir va tabiatning u mamlakatga bag‘ishlangan boylik manbalaridan foydalanmoq yo‘llarini topadirlar.
Negakim, Afrikada fikr tarbiyasidan butunlay mahrum bo‘lg‘on yovvoyi ellar bordir. Yerda o‘zlaricha o‘sgan o‘tlarni yeb safolana umr o‘tkazadilar. Yer yuzining bir necha gaz tegrasida bo‘lg‘on xazinalaridan foydalanmoq nari tursin, bunday bir foydaning borlig‘ini xayollaridan o‘tkaza olmaydilar.
Qisqasi shudirkim, fikr tarbiyasi madaniyatimiz, ya’ni baxtiyorlig‘imiz uchun eng boshda ahamiyatli va kerak bo‘lg‘on shartlardan birisidir. Bu to‘g‘rida har qancha gapirilsa va yozilsa arziydir.
“Maorif va o‘qituvchi” jurnali, 1925-yil, iyul.
MUALLIF HAQIDA:
Jamoat arbobi, jurnalist Said Ahroriy (taniqli tarjimon va jurnalist Xolida Ahrorovaning otasi) asli xo‘jandlik bo‘lib, Turkiston ruslar tomonidan zabt etilgach, ota-onasi bilan Makkaga, undan Turkiyaning Istanbul shahriga ko‘chib boradi. 1912-yili Ismoil Gʻaspirali va Mahmudxo‘ja Behbudiy bilan uchrashadi.
1917-yil Fevral inqilobidan keyin Toshkentga kelib, maktablarda dars bera boshlaydi. Uning “Buxoro jo‘g‘rofiyasi” (Yoqubov bilan hamkorlikda, 1923), “Xotin-qizlarga tortiq” (1924), “O‘zbek atamalari lug‘ati” (1926) nomli kitoblari chop etilgan. 1930-yili “Milliy ittihod” tashkilotiga a’zolikda ayblanib hibsga olingan. 1989-yilda oqlangan.
Said AHRORIY
2024-yil 23-fevral 9-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
83
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
598
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
596

