18.04.2024 | 19:02
1828
JADID PEDAGOGIKASI

Milliy o‘zlikni shakllantiradigan uchlik – o‘tmish, bugun va kelajak hamma davrlarda ham zamonning ziyolilari, xalqning kelajagi uchun qayg‘uradigan fidoyilarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Ayni kunda ham bu haqiqatni yanada teran anglash, yangi rivojlanish bosqichida boy milliy tajribadan samarali foydalanish masalasiga davlat darajasida katta ahamiyat qaratilmoqda. Avvalo, Renessans pedagogikasi tarixiga qisqa nazar tashlasak. O‘zbekiston hududida birinchi Renessans pedagogikasi Sharqda pedagogik fikrlar rivojlanishi uchun katta hissa qo‘shgan Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniylar nomi bilan boshlanadi. Yevropa va Amerikada XX asrning 50-yillarida paydo bo‘lgan insonparvarlik pedagogikasi aslida Sharqdagi ilk Uyg‘onish davri pedagogikasining tub mohiyati va negizini tashkil etgan. Ikkinchi Renessans pedagogikasining paydo bo‘lishi va taraqqiyoti esa temuriylar saltanati bilan bog‘liqdir. Bu davrda yashab ijod qilgan Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Boburning faoliyati va ilmiy-pedagogik qarashlari tahsinga sazovordir. Mirzo Ulug‘bek o‘z davrida uchta (Buxoro, Samarqand va Gʻijduvonda) madrasa qurdirib, oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilgan. Mirzo Ulug‘bek madrasalaridagi ta’lim olish uch bosqichni (anda, aust, a’lo) o‘z ichiga olib, diniy va dunyoviy bilimlarni mukammal o‘rgatuvchi chinakam ma’nodagi oliy ta’lim muassasasi namunasi bo‘lgan. E’tibor qaratilsa, bugun jahonda oliy ta’lim muassasalarida kadrlar tayyorlash bosqichlarining (bakalavr, magistr, doktorantura) yorqin namunasi Mirzo Ulug‘bek tomonidan ilk bor amalga oshirilganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Yurtboshimiz ta’kidlab o‘tganlaridek, mamlakatimizda “Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma’rifatparvar jadid bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi. Nega deganda, bu fidoyi va jonkuyar zotlar butun umrlarini milliy uyg‘onish g‘oyasiga bag‘ishlab, o‘lkani jaholat va qoloqlikdan olib chiqish, millatimizni g‘aflat botqog‘idan qutqarish uchun bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etganlar va shu yo‘lda o‘zlarining aziz jonlarini ham qurbon qildilar. Ular “Dunyoda ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay” degan hadisi sharifni hayotiy e’tiqod deb bildilar”. Uchinchi Renessansga erishish o‘z navbatida, yangi Renessans pedagogikasini yaratishni talab etadi. Bu esa milliy Uyg‘onish pedagogikasi atoqli vakillarining ilmiy-pedagogik, adabiy merosini chuqur o‘rganish hamda innovatsiya va tarixiy tajribani uyg‘unlashtirishni taqozo qiladi. Milliy Uyg‘onish pedagogikasining asoschilaridan biri Abdulla Avloniydir. Ma’lumki, jadidlarning asosiy maqsadini “Turkistonni faqat ilm-u ma’rifatgina ijtimoiy-madaniy, siyosiy-iqtisodiy tanglikdan xalos etadi”, degan bosh g‘oya tashkil etgan. Ana shu sababli ular o‘z qarashlarini xalq ichida keng targ‘ib qilish maqsadida ona tilida ta’lim beradigan yangi usul maktablarini ochishgan, maktablar uchun darsliklar yozishgan, gazeta-jurnallar chop ettirishgan, teatr truppalarini tashkil qilishgan. Bir so‘z bilan aytganda, ta’lim-tarbiya sohasiga innovatsiyalarni joriy etish yo‘lida jonbozlik ko‘rsatishgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonovlarning izdoshi sifatida Abdulla Avloniy jadid ma’rifatchiligini yanada yuqori bosqichga ko‘tarish, ilmiy pedagogikani milliy ta’lim-tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari bilan boyitish, ta’limning xalqchilligi va ommaviyligiga erishish kabi masalalarga e’tibor qaratganligi yangi Renessans pedagogikasining ustuvor yo‘nalishlari bilan hamohangdir. Abdulla Avloniy 1913-yilda nashr ettirilgan “Turkiy Guliston yoxud axloq” asarida “Pedagogiya”, ya’ni bola tarbiyasining fani demakdir”, deb bu fanga o‘zbek ziyolilari orasida birinchi bo‘lib aniq va to‘g‘ri ta’rif bergan. Olimning fikricha, tarbiya orqali “vujud quvvatlanadi, fikr nurlanadi, axloq go‘zallanadi, zehn ravshanlanadi”. Shuning uchun u tarbiyani bola tug‘ilgan kunidan boshlamoq kerakligini uqtiradi. Bolaga badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi, axloq tarbiyasi berilib, uni yaxshi xulqlarga o‘rgatib, ilmli qilmoq lozimligini alohida ta’kidlab o‘tadi. Tug‘ub tashlov ila bo‘lmas bola, bo‘lgay balo sizga, Vujudi tarbiyat topsa, bo‘lur ul rahnamo sizga, – deb tarbiyaning inson hayotidagi o‘rnini yuqori baholaydi hamda o‘z asarida pedagogikaning yo‘llari va vositalarini ham bayon etadi. Yangi Renessans pedagogikasining konseptual g‘oyalari o‘z ifodasini topgan “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi”ni amalga oshirishning birinchi bosqichi ham olimning qarashlari bilan hamohangdir: oilalarda (ikki davr asosida: birinchisi – homila davri, ikkinchisi – bola tug‘ilganidan uch yoshgacha bo‘lgan davr). “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi”da tarbiyaga kompetensiyaviy yondashuv masalasi ilgari surilgan. Abdulla Avloniy esa o‘z davrida mazkur tushunchani “odat” atamasi orqali quyidagicha talqin qilgan: “Yaxshi va yomon xulqning hammasi sharoit, tarbiya, odatlanish natijasida vujudga keladi. Yaxshi xulqqa ham odat tufayli erishiladi”. Renessans pedagogikasining ustuvor yo‘nalishi hisoblangan mahalla va oilaning tarbiyaviy imkoniyatlari to‘g‘risida ham pedagog olimning qarashlari diqqatga sazovordir. Avloniy ta’kidlab o‘tganidek, “Alloh taolo insonlarni asl xilqatda iste’dod va qobiliyatni, yaxshi bilan yomonni, foyda bilan zararni, oq bilan qorani ajratadigan qilib yaratgan. Lekin insondagi bu qobiliyatni kamolga yetkazish tarbiya bilan bo‘lur. Qush uyasida ko‘rganini qilar”. Olimning valeologiya (sog‘lom turmush tarzi) haqidagi qarashlari ham mutlaq haqiqat bo‘lib, hech qanday izoh va tahlilga ehtiyoj sezmaydi: “Badanning salomat, quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz jasad lozimdur”. Olim o‘z fikrini davom ettirib, poklikning shaxs aqliy qobiliyatiga va hissiy holatiga ham ta’sir ko‘rsatishiga doir aniq dalillarni keltirib o‘tadi: “Poklik zehn-u idrokingni keng o‘tkur qilur. …Poklik musulmonlig‘ning ildizidur”. Renessans pedagogikasi uchun xos sanogen, ya’ni sog‘lom fikrlashni rivojlantirish masalasi ham olimning e’tiboridan chetda qolmagan. Uning fikr tarbiyasi haqidagi qarashlari zamonaviy pedagogik-psixologik fanlarda tafakkurning alohida turi sifatida e’tirof etilayotgan sanogen va patogen fikrlashga berilayotgan ta’riflarga har jihatdan mos keladi: “Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur… Fikr agar yaxshi tarbiyat topsa, Xanjar, olmosdan bo‘lur o‘tkur, Fikring oyinasi olursa zang, Ruhi ravshan zamir o‘lur, benur”. Abdulla Avloniyning ilm-ma’rifat va axloqqa doir fikrlari juda chuqur tahlil va talqinni talab etadi. Muhtaram Prezidentimiz har bir maktab binosida yozib qo‘yilishi shart ekanligini alohida ta’kidlagan, olimning pedagogik qarashlarini yaxlit tarzda o‘zida aks ettirgan quyidagi g‘oya esa hech qachon o‘z zalvori hamda ahamiyatini yo‘qotmaydi: “Tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur”.
Begzod XO‘JAYEV,
pedagogika fanlari doktori, professor
“Jadid” gazetasi 2024-yil 5 -aprel 15-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
93
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
607
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
605


