22.05.2024 | 13:29
709
JADIDLARNING MILLIY QO‘SHIN HAQIDAGI ORZUSI

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda milliy armiyani isloh qilish, harbiy kadrlarni tayyorlash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash hamda armiya va xalq birligini ta’minlash bo‘yicha olib borilayotgan sa’y-harakatlar mamlakatimiz Qurolli Kuchlari tizimini faol fuqarolik pozitsiyasiga ega bo‘lgan mustahkam irodali yoshlar bilan to‘ldirish imkonini bermoqda.
Ayni paytda mazkur yo‘nalishdagi ishlar samaradorligiga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab dolzarb masalalar mavjud. Binobarin, Prezidentimizning 2018-yil 4-avgustda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari harbiy xizmatchilarining ma’naviy-ma’rifiy saviyasini oshirish tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarorida belgilangan vazifalar hamda 2024-yil 14-yanvardagi Vatan himoyachilari kuniga bag‘ishlangan yig‘ilishda davlatimiz Rahbari tomonidan berilgan konseptual topshiriqlar ijrosini ta’minlash maqsadida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, shu kunlarda Bosh prokuratura, Davlat xavfsizlik xizmati, Qurolli Kuchlar akademiyasi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi tomonidan imzolangan qo‘shma qarorga asosan, o‘tgan asr boshlarida kechgan milliy ozodlik kurashlari davomida yurt mudofaasini ta’minlash borasida qilingan ishlar hamda jadid bobolarimizning harbiy sohaga oid qarashlarini o‘rganish bo‘yicha ishchi guruh tashkil qilingan.

Ushbu yo‘nalishdagi izlanishlar orqali Vatanimiz istiqloli va xalqimiz ozodligi yo‘lida mardona kurash olib borgan va mustabid tuzum davrida qatag‘on qilingan harbiy jadidlar faoliyatini chuqur o‘rganish va ularning xotirasini abadiylashtirish nazarda tutilgan. Bunday fidoyi, vatanparvar bobolarimizning sharafli hayoti va faoliyatini keng targ‘ib qilish orqali bugungi yoshlar qalbida ular bilan faxrlanish, milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini yanada kuchaytirish mumkin. Qolaversa, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi fondini yangi, noyob ma’lumotlar bilan boyitishga erishiladi.
Ishchi guruh qisqa fursatda harbiy sohamiz tarixini o‘rganishda muhim hujjatlarni izlab topdiki, bu manbalar kelgusida ushbu yo‘nalishda ko‘plab tadqiqotlar olib borishga zamin yaratdi. Ularning ayrimlari xususida quyida mulohaza yuritamiz.
Shubhasiz, avvalboshdan jadid taraqqiyparvarlari yurtimizda milliy armiya barpo etish orzusi bilan yashagan edi. 1917-yilgi siyosiy bo‘hronlarda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy shu maqsadda juda katta sa’y-harakatlarni amalga oshirganlar. Xususan, Turkiston muxtoriyati e’lon qilingach, o‘lkamizda milliy armiya safiga yozilish tashviqoti boshlandi. 1918-yil 17-yanvar kuni Toshkentda “Ishchilar dunyosi” jurnalining 2-sonida Gʻulom Zafariy imzosi bilan chop etilgan “Quvvatimiz askardir” maqolasida shunday so‘zlar bitilgan: “Himmatparvar turkistonlilar! Biz turkistonlik turk bolalari Muxtoriyat e’lon etdik. Endi Muxtoriyatimiz barqaror o‘lsun desak bizga quvvat lozim. Ul quvvat askarlikdir. Quvvatimiz bo‘lgan askarlikka jon dil ila boqub, qalbimizni unga tuhfa etaylik. Aslo unutmaylik. Och, suvsiz tursak ham boshqa bir narsaga qaramasdan faqat qahramon askarimizi tushunaylik! Zero, bu islomiyat, bu turklik, bu millat buning ila yashaydir. Buning ila buyuk bo‘ladir. Buning ila shon beradir, buning ila hayot bo‘ladir, buning ila muzaffariyatga noil o‘lub jahonni titratadir. Buning ila ajdod atomiz bo‘lgan fotihlarning, qahramonlarning ruhlarini shod etaylik, moziyimizni xotira keltirib istiqbolimizi ta’yin etaylik”, degan da’vat bilan boshlaydi. “…Uyimizda kiyim-kechak, uy asboblarimizni orttirmoqqa harakat etmay quvvatimizni orttirmoqqa harakat etaylik. Ipak, qimosh va boshqa narsalarda iqtisod etaylik, sandiqlarni, xaltalarni, yuklarni to‘ldirmakka g‘ayrat etmay, quvvatimizni to‘ldirmakka g‘ayrat etaylik. Qimmatlik narsalarga, ya’ni olmosga, javohirga, zumradga, marjonga, yoqutga va kumush asboblarga oltunlarimizni berub sandiqlarga hibs etsak bularning na davlatga, na millatga, na Vatanga, na askarga foydasi bo‘lmas. Sandiqlarda shundoqcha qolar. Balkida egasiga-da foyda bo‘lmas”.

Shu tariqa maqola muallifi yoshlarni askarlikka, boylarni esa unga homiylik qilishga da’vat qiladi.
“Ishchilar dunyosi”ning 1918-yil 1-fevral 3-sonida “Milliy askar” rukni ostida “Hozirda Xo‘qand shahrida rasmiy suratda qo‘liga yarog‘ tutgan milliy askar va militsiyamiz bir ming chamasi bo‘lgan edi. 9-yanvar kuni mullo Abdurazzoqboyning bog‘ida shularning “ko‘ruv”i (manyovr) yasaldi. Bu “ko‘ruv”ga Muxtoriyatlik Turkistonning muvaqqat hukumati a’zolaridan Islom afandi Shoahmedov bilan Ubaydulla afandi Xo‘jayev tashrif buyurgan edilar. Bu yigitlarimiz tamom yig‘ilib yetganidan so‘ng Ubaydulla Xo‘jayev ularga xitoban: “Sizlar Muxtoriyatlik Turkistonning birinchi qahramon o‘g‘ullari bo‘ldingiz. Bu xizmatlaringdan faxr qilsalaringiz arziydur. Chunki suyuklu Vataningiz himoyasiga birinchi marta o‘laroq sizlar o‘z ixtiyoringiz bilan askar bo‘ldingiz! Turkiston mamlakatining kelajakda baxt va saodatga erishmog‘i sizlardan boshlansa kerak. Sizlarni Muxtoriyatli Turkistonning muvaqqat hukumati a’zolari tarafidan tabrik qilaman va alar tarafindan sizlarga salom erishdiraman va ham sizlarning tarafingizdan hukumat a’zolariga hozir borib salom aytaman”, dedi. Bu so‘zlarni eshitganidan so‘ng milliy askarimiz nihoyatda mamnun bo‘ldilar. Bundan so‘ng Ubaydulla afandi milliy askarlarga bir og‘izdan “Omin” deb duo qiluvni so‘radi. Jumla yigitlar o‘zlarining Vatan, millat yo‘lida har biri fidokorlikka hozir ekanligini so‘ylab baland ovoz ila guldurashib “Omin” sadolarini ko‘kka chiqardilar. Bundan so‘ng hukumat rijollari qaytib ketdilar. Askar boshliqlari yigitlarni tartibga solmoq ila mashg‘ul bo‘ldilar. Bu qadar turk bolalarining jon va dillari bilan Vatan va millat yo‘lida har bir fidokorlikka ko‘ksilarini kerib, hozir turuvlarini ko‘rganda tarixdagi Temur va boshqa buyuk bobolarimizning qahramon askarlari xotirga kelib, kishining ko‘zidan beixtiyor sevinch yoshlari oqar edi”, deb xabar beradi. Afsuski, Turkiston muxtoriyati qonga botirildi. Uning mudofaasi uchun jonini tikkan ne-ne yigitlar qoni daryo bo‘lib oqdi.
Sovetlar Turkiston muxtoriyatini yakson etgani bilan xalqning erk va hurriyat orzusini yo‘q qila olmadi. O‘zlarining Toshkentda e’lon qilgan Turkiston muxtor sho‘ro jumhuriyatlarini qanchalik tashviq qilishmasin, xalq ishonchsizlik bilan sovuq qarshi oldi. Farg‘onada boshlangan milliy istiqlolchilik harakati butun Turkiston mintaqasiga tezlik bilan yoyila boshladi. Ana shunday tarixiy sharoitda Turkistondagi bolshevik ma’murlari jadid taraqqiyparvarlarining talabi asosida milliy qo‘shin tuzishga rozilik berishga majbur bo‘ldilar.
Bu borada taniqli adib Abdulla Qodiriy “Ishtirokiyun” gazetasining 1919-yil 4-noyabr sonida “Ju-boy” imzosi bilan yozgan “Bizda askarlik masalasi” maqolasi juda muhim ahamiyatga ega. Muallif so‘zni “Boshqalar tarafidan huquqingning toptalmovi, chetlarga mahkum, mazlum bo‘lmaslik, chet mamlakatlarga tovushingni eshitdirib, eshitmoqqa majbur etuvga shubha yo‘qkim, qo‘lingdagi quroling‘a, askariy kuchingg‘a qarab bo‘lur”, deb boshlaydi. “Ko‘ramizkim, Ovrupo, Amriqo millatlari bunchaliq shan-shavkatni faqat harbiy kuch ila qozonmishlardur… Sharqli musulmonlar esa shu qurolsizliq, askar yo‘qliq ila shu zolim xunxo‘rlar zanjiriga band bo‘lmishmiz… Mamlakat idorasi askarsiz mumkin emas. Idora o‘z qo‘limizga o‘tgach, tabiiy, vatanimizning dushmandan muhofazati-da o‘z ustimizga tushajak. Buning uchun o‘z askarimiz bo‘lurg‘a kerak. Tabiiydurki, mamlakat idorasi bizning qo‘lda bo‘lib, askarlikni boshqalar qilmayajak. Bu mumkin emas ham. Shuning uchun agarda biz mustaqil, qullikdan qutilib yashovni xohlar ekanmiz, yaqin istiqbolimizdagi baxtli kunlar uchun askar bo‘luvimiz, vatan muhofazasiga hozirlanuvimiz lozimdur”, deb qat’iy fikr bildiradi. Turkiston Musulmon byurosining milliy qo‘shin tuzish haqidagi murojaatiga ularning javobini aynan keltiradi: “Markaz musulmon byurosining murojaatini tamom shodliq ila qarshi olamiz… Eski shaharga ta’lim joylari ochib, harbiy muallimlarni musulmonlardan qo‘ysun. Musulmonlarning o‘zidan askariy muallimlar yetushtirmak uchun kurslar ochib, shu kundan e’tiboran Eski shahar sinfiy ittifoqlar sho‘rosig‘a bir nafar o‘z harbiy vakilini doimiy etib tushursun”. Mana bu qaror g‘oyat ko‘ngilli bir ish, lekin boshqa qarorlarimiz kabi bu-da qog‘ozdag‘ina qolib ketmovi matlubdir”, deb fikrini yakunlaydi.
Ha, ko‘p o‘tmay Toshkent shahrida harbiy maktabda o‘zbek yoshlari uchun guruh tashkil etiladi. “Qizil bayroq” gazetasining 1922-yil 25-mart sonida kursant Q.Olimiyning “Musulmon piyoda qizil komandirlar kursi” maqolasida “Bu vaqtg‘acha musulmon qizil askarlarini idora qilish uchun musulmon qizil komandirlari yo‘q edi… 1920-yilda Turkiston jumhuriyatida yolg‘iz musulmon yoshlari uchun musulmon qizil komandirlar kursi ochildi… Hozirg‘i kunda kursda o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, totor, boshqird yoshlaridan iborat ikki yuzdan ortiq kursantlar bor. Bu kursantlar o‘qituvchilarning tirishqoqlari orqasida o‘zlarining o‘qushlarin yaxshig‘ina davom ettirib keladirlar… Ular kursdan chiqishlari bilan musulmon qizil askarlari orasig‘a borib ularg‘a yo‘lboshchiliq qilarlar… Siz ham musulmon komandirlari kursig‘a kirib o‘zingizning ulug‘ va milliy vazifangizni o‘tashingiz kerak!” deb yoshlarga da’vat qiladi. Albatta, Turkiston hukumatining rahbarlari ham jon-jahdi bilan kelajakda milliy qo‘shin yaratish ishtiyoqida ishga kirishadilar. Bu mulohazani Turkistonning hukumat rahbari Turor Risqulovning “Turkiston” gazetasi (1923-yil 23-fevral soni)dagi “Sharqda qizil qo‘shin” maqolasida ham, Sulton Segizboyevning “Farg‘ona” gazetasi (1923-yil 15-oktyabr)dagi “Milliy qizil askar” maqolasida ham ko‘rish mumkin.
Farg‘ona viloyatining birinchi rahbari bo‘lgan Sulton Segizboyev “…Toshkentda to‘rt-besh yuz kishilik siyosiy va harbiy bir kurs ochishga harakat qilib yotmoqda ekan. Bundan tashqari Farg‘onada ham diviziya va brigada huzurlaridagi maktablarda milliy shoʻbalar ochib berilmoqda. Farg‘onada bundayin maktablarning huzurida milliy shoʻbalarning ochilishi tabiiydur…” deb milliy qo‘shin ahamiyatini batafsil bayon qiladi va fikrini “Yo‘l beringizlar, kelgusida tashkil qilinadurg‘on Turkiston milliy qizil askarlarining qahramon qo‘mondonlarig‘a!” deya tugatadi.
“Turkiston” gazetasining 1924-yil 14-yanvar sonida Turkiston sho‘rolari 12-qurultoyining “Milliy qizil qo‘shin tashkil qilish to‘g‘risida” qarori e’lon qilindi. Unda milliy qizil qo‘shin tashkil qilish uchun birinchi navbatda qo‘mondonlar, siyosiy yo‘lboshchilar hozirlash va buning uchun “maktablar, qo‘mondonliq kurslari ochish; “Turkiston jumhuriyatining har bir fuqarosi qo‘lig‘a qurol olib o‘z jumhuriyatini mudofaa qilishi kerak”, degan fikr tarqotsun; yoshlar o‘rtasida savodsizliq bitirilsin; milliy qizil askarlarni o‘rganish uchun eng oson prog‘ram hozirlash va milliy urf-odatlarg‘a qarab qo‘shunning ruhiga xilof bo‘lmasliq sharti bilan nizomnomalarga o‘zgartirishlar kiritish; Turkiston jumhuriyatining turmushig‘a yaqin bo‘lg‘on barcha millatlardan, avvalo ko‘ngilli milisiya va qishloq yoshlaridan ham 15 foizgacha o‘z ixtiyorlari bilan olish; qizil milliy qo‘shinni tashkil qilish uchun milliy urf-odatlarni (ovqat, karavot, ko‘rpachalar va kazarmaning ichki turmushi va boshqalar) e’tiborg‘a olish; kiyim oddiy va sog‘liqqa muvofiq bo‘lishi bilan barobar, milliy kiyimga yaqin bo‘lmog‘i lozim. Shuning uchun milliy qizil askarlarg‘a boshqa qizil askarlardan ajralaturg‘on kiyim formasi belgilash; Yerlik tilda qizil askar gazetasi va darsliklar nashr qilish uchun moddiy yordam berish kerak” kabi o‘ta muhim vazifalar qayd etilgan edi.
“Farg‘ona” gazetasining 1924-yil 23-fevral sonida esa Farg‘ona shahridagi harbiy otliq qo‘mondonlik kursida musulmon shoʻbasining harbiy komissari Shamsiddin Badriddinov “Milliy askarlarga muruvvat ham salom” maqolasini “…bugun qizil askarlar safida ozod Turkistonning milliy, qurollang‘on kuchiga zamin tayyorlamoqdalar. Bu kun Farg‘ona dehqonlari o‘zlarining qizil kursantlarini ko‘rib, o‘ziga maxsus tantana bilan shodliq qiladurlar”, deb boshlaydi. Muallif 1923-yil aprelda hukumatning milliy askarlar tashkil etish haqidagi qaroriga ayrim kimsalarning “qo‘rqinch emasmi, keyinda qolg‘on Turkiston xalqi bu vazifani o‘tay oladurmi?” deb so‘zlaganlarini eslab, “Hozirda Farg‘onaning o‘zidagina Turkistonning yosh o‘spirinlari o‘zlari uchun g‘ayrat bilan ishlab chin ko‘ngil bilan harbiy ishlar darslarini o‘qub qizil qo‘mondon bo‘lmoqqa tayyorlanmoqdadurlar. Shundoq, yamg‘urdek savollar, shundoq subotliq, qiziq, tirik savollarki, uni siz qat’iyan biror boshqa joyda uchrata olmaysiz. Ko‘rmak uchun kelgan kishilardan nimani ko‘p so‘raydurlar? – Kitob, qog‘oz, yana kitob, dastur kitobi, qalam, gazeta, yana va yana kitob… so‘raydurlar. Siz qimmatli o‘rtog‘lar kursantlarga samimiy salom! Eslaringda bo‘lsinki, kelasi bayram sizlarning qo‘mondon bo‘lg‘on vaqtlaringizda keladir”, deb ularga yuksak umid bildiradi. Komissar mazkur maqolaning so‘ngida “Bizning kamchiliklarimiz: diviziya maktabi milliy shoʻbasining kursantlari o‘zbek tilida adabiyot yo‘qlig‘idan shikoyat qilodurlar – bori bir necha nusxa kitoblar bor… O‘zbek adabiyotiga ehtiyoj katta. Butun tashkilotlarni qarab chiqdilar, ammo hech narsa topmadi. Nizom to‘g‘risida so‘zlamasdan, harbiya ishlari xususida kitoblarning kamligi ko‘p bilinmoqdadir. Ovrupo ham Ovrupo Rusiyasining o‘zbekcha jug‘rofiya xaritasi yo‘q. Musulmon tilida plakatlar yo‘q. Yozilg‘on so‘zlarni o‘zbekchaga tarjima qilib suratlar tagiga yopishtirib qo‘yishga to‘g‘ri keladir”, deb mavjud muammolarga hukumat idoralarining e’tiborini qaratishlarini so‘raydi.
Shunday murakkab bir tarixiy sharoitda keyinchalik shonli 19-O‘zbek tog‘-otliq diviziyasi va uning Mirkomil Mirsharopov, Rizo Yoqubov, Yunus Narimonov, Mirzoqul Risqulov, Muhammad Abdurahimov, Turg‘unpo‘lat Qirg‘izov, Sobir Rahimov kabi ko‘plab oliy harbiy ta’lim olgan milliy qo‘shin qo‘mondonlari yetishib chiqdi. O‘z davrining afsonasi bo‘lgan, ko‘plab harbiy qo‘shiqlarda madh etilgan, ko‘rsatgan jasoratlari tarixiy romanlarning yaratilishiga sabab bo‘lgan, mohir qo‘mondonligi rangtasvir ustalari va haykaltaroshlarni yangi asarlar yaratishga undagan 19-O‘zbek tog‘-otliq diviziyasi qahramonliklari tadqiqi sarhadsiz tarixning ochilmagan qo‘rig‘i edi. Ilmiy izlanishlarning natijasi jadidlikning ilg‘or namoyandalari ham milliy armiyamiz safida uning g‘oyaviy asoslarini yaratishda belni mahkam bog‘lab kurashganliklarini yaqqol ko‘rsatib berdi. Jumladan, jadid taraqqiyparvar shoiri Hoji Muin Shukrulla o‘g‘li ham “Qizil yulduz” harbiy gazetasida ish olib boradi. Gazetaning keng omma orasida mashhur bo‘lib ketishida tajribali publitsist Hoji Muinning katta xizmati bor edi.
Darhaqiqat, Vatan va millat qahramonlarining xotirasi, shonli tarixi va achchiq qismati bugungi yangi O‘zbekiston armiyasining har bir askari uchun azizdir. Albatta, bugun ishchi guruh olimlari harbiy mutaxassislar bilan bir safda jadid taraqqiyparvarlari orzusi bo‘lgan milliy armiya va uning tarixi haqida keng ko‘lamli tadqiqot ishlarini olib bormoqda. Yuzlab matbuot sahifalari, maxsus arxivlardan keng ko‘lamli hujjatlar o‘rganilmoqda. Ishonamizki, yaqin kunlarda bu tadqiqotlarning samarasi o‘laroq kattagina tarixiy fundamental asar dunyoga keladi. Haqqoniy tarixni yaratish sari yana bir ulkan qadam bosiladi.
Bahrom IRZAYEV, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi bosh ilmiy xodimi
Salom SAMADOV, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori o‘rinbosari, 3-darajali Davlat adliya maslahatchisi
“Jadid” gazetasi 2024-yil 17-may 21-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
83
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
598
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
596



