03.10.2024 | 12:12
442
LO‘KILLASH yoki TUYAYURISH
Bir oliy o‘quv yurtida magistrlardan imtihon olayotganimda nuqul aravani quruq olib qochadigan yigitga duch keldim. Nimani so‘rasam, tunukaning shaqir-shuquridan boshqa javob yo‘q.

Oxiri, unga shunday bir savol berdim:
– Mayli, bu oldi-qochdi gaplaringni qo‘ygin-da, juda oddiy bir savolimga javob ber. Familiyang Lukchayev ekan. Xo‘sh, bobongning ismini ma’nosi nima?
– Bobomning ismi… – tap tortmasdan yana dadillik bilan javob bera boshladi yigitcha, – bobomning ismining ma’nosi ruschadagi luk so‘zidan. Piyoz degani. O‘sha paytlarda ruslar ta’siri kuchli bo‘lgani uchun Lukcha deb nom qo‘yishgan.
– Demak, sen Piyozchayev ekansan-da?! Nima ajdodlaringda ruslarga aloqasi bor momo-bobolardan bormidiki, otini ruscha Luk, qo‘shimchasini o‘zbekchasiga -cha deb qo‘yishsa.
– Yo‘q, bizning avlodda rus bo‘lmagan. Lekin bobomning ismini ruscha qo‘yishgan.
Shundan keyin unga “sen Lukchayev emas Lo‘kchayevsan, Norchayev deganday, shu paytgacha o‘z familiyang bilan qiziqib ham ko‘rmaganing meni hayron qoldirdi”, deb lo‘kcha so‘zining ma’nosi mana bunday, ana unday deb uzoq tushuntirdim. Niyatim: hech bo‘lmasa, bu magistrgina bola bobosining otini bilib ketsin. Yo‘q, nazarimda u menga ishonmadi. Balki u quyida yozganlarimni o‘qir yo o‘qimas. Lekin mening vazifam, baribir, ko‘nglimdagi gapni aytib qo‘yish.
Lo‘killab yurish – qadamini katta tashlab, lopillab yurmoq degani. Ba’zan ovora bo‘lib yurish ham shu so‘z bilan ma’nolanadi. Xo‘sh, nima uchun lo‘killab deymiz? Bu so‘z qanday paydo bo‘lib qolgan? Men avval “Lukov va Idiyevga salom” degan maqolamda lo‘k so‘ziga to‘xtalgan edim va “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da bu so‘zning ma’nosi quyidagicha sharhlanganini keltirib o‘tgandim: LO‘K (f. Kalta yungli, yuk tashuvchi tuya) Boshi kichikroq bo‘yni uzun bir o‘rkachli katta tuya, yetakchi tuya.
Menimcha, lo‘killab fe’lining paydo bo‘lishi ham tuya ma’nosidagi lo‘k so‘ziga borib taqaladi. Tuya lo‘killab yuradi. Shu ma’noda, lo‘killashni “tuyayurish” deb izohlash mumkin. Aslida lo‘killab yurish ko‘proq ot, tuya, eshakka xos. Ba’zi odamlarning qadam tashlashida lo‘killash borligi uchun bu sifat odamga ham ko‘chgan.
“Alisher Navoiy asarlari lug‘ati”da lo‘k so‘ziga quyidagicha izoh berilgan: 1. Yo‘g‘on gavdali, qo‘pol. 2. Og‘ir. 3. Yuk tashiydigan taqir yungli tuya.
Shuningdek, “Farhangi zaboni tojik”da lo‘k so‘zi tuya ma’nosidan tashqari haqir, zabun, mayib ma’nolarini anglatishi haqida ham aytib o‘tilgan.
Qolaversa, “Alpomish” dostonimizda shunday satrlar bor:
Nomusi bilan oringiz,
Qatorda lo‘kcha noringiz.
Sag‘irga o‘tibdi zo‘ringiz,
Yurakdan chiqdimi cheringiz,
Qulluqlar bo‘lsin-ey, to‘rajon-ey,
Bir marddan qolg‘anay yoringiz.
Eshqobil SHUKUR
“Jadid” gazetasining 2024-yil 27-sentyabrdagi 40-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
86
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
601
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
599



