Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 10°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


20.06.2024 | 10:57

img323

MEHRNING HAM ME’YORI BOR

Feruza ABDUMAJIDOVA, oliy toifali bolalar shifokori:

– Feruza opa, bir suhbatimizda bolalar orasida yuqumli kasalliklar ko‘pligi, shifoxonalar bemorlar bilan to‘lib-tosh­gani haqida gapir­gandingiz. Afsuski, sog‘liq muam­mosi bugun hech kimni chetlab o‘tmayapti. Bilamizki, yaqin o‘t­mish­da umrida shifokorga ishi tush­magan odamlar bo‘lgan. Bola­lar ariqlardan suv ichib, non oqi­zib yegan. Hozir suvni qaynatib ichir­sak ham, har qancha avaylasak ham, bolalar tez-tez kasal bo‘lyapti. Muammoning ildizi qayerda?

– Kasalliklar kelib chiqish xususiyatiga ko‘ra, asosan to‘rtta – nas­liy, ekologik, stress va noto‘g‘ri ovqatlanish omiliga bog‘liq bo‘ladi. Dast­labki uch omil bor-yo‘g‘i 25 foizni, noto‘g‘ri ovqatlanish esa 75 foizni tashkil qiladi. Noto‘g‘ri ovqatlangan odam immuniteti dastlabki uch omilga qarshi kurashishi qiyin kechadi. Birinchi omil, ya’ni irsiyatga oid kasalliklar odatda o‘zimizga bog‘liq bo‘lmaydi, chunki ota-onani tanlay olmaymiz. Ekologiyaning ifloslangani ham inson organizmiga ta’sir qiladi. Yana, hayotda shunday vaziyatlar bo‘ladiki, stressdan qochishning imkoni yo‘q. Jamoat transportlarida odamlarning bir-biriga qo‘pol muomalasi, tirbandlik, uy-ro‘zg‘or, bola-chaqa muammolari, informatsiyaning haddan tashqari ko‘pligi – bular hammasi ruhiy zo‘riqishni keltirib chiqaradi. Bunday hodisalarni boshdan kechirish yoki kechirmaslik ham bizga bog‘liq emas. Demak, kasalliklarning oldini olish va unga qarshi kurashishda o‘zimizga bog‘liq yago­na chora bu – to‘g‘ri ovqatlanishni yo‘lga qo‘yish.

“Umrida shifokorga bormagan odamlar”, deyapsiz. U vaqtlarda ekologiya toza bo‘lgan. Hozirgidek do‘konlarda jimjimador qadog‘i bilan ko‘zni o‘ynatgan chipsilar, kiriyeshkilar, sun’iy ozuqalar, fas-fudlar, hazm qilish organlarini ishdan chiqaruvchi uglevodga boy turli-tuman shirinliklar bo‘lmagan. Odamlar ko‘proq o‘z tomorqasida yetishtirilgan tabiiy yeguliklar bilan oziqla­nishgan. Jismoniy mehnat qilishgan, doimiy harakatda bo‘lishgan. Tanada qon yaxshi aylanib, taom hazmi yaxshilangan. Hamma kasalliklarning ildizi yaxshi hazm bo‘lmagan taomga borib taqaladi. U ichaklarni ifloslantirib, organizmni zaiflashtiradi va infeksion, noinfeksion, hatto onkologik kasallik­lar­ni yuzaga keltiradi.

– To‘g‘ri ovqatlanish uchun nima­larga amal qilish kerak?

– Avvalo, har narsada me’yor lozim. Hatto ota-onaning, bobo-buvining o‘z farzandiga, nabirasiga bo‘lgan mehrida ham. Ba’zan bolalarni yaxshi ko‘rganimiz tufayli o‘zimiz bilmasdan ularga yomonlik qilib qo‘yamiz. Bolalarga zararli bo‘yoqlar, kimyoviy moddalar, uglevodlar bilan boyitilgan, tayyor va yarimtayyor yeguliklar, ichimliklar sotib olib beramiz. Bu tuzoqqa sepilgan donday gap. Bolalar buning farqiga bormaydi, biz esa ularga chiroyli ko‘ringan narsani olib berave­ra­miz. Bunday ortiqcha, noo‘rin mehr bolaning ham sog‘lig‘i, ham tarbiyasi uchun zararlidir. 

Keyingi paytlarda odamlar o‘zlari sezmagan holda reklama qurboniga aylanyapti. Sog‘liq uchun zarar­li mahsulotlar hatto telekanallarda targ‘ib qilinmoqda. Nahotki, ularni nazorat qiladigan biror tashkilot bo‘lmasa? Menimcha, maktablar va ular yaqinidagi do‘konlarda sotila­yot­gan mahsulotlarni ham nazoratga olish kerak. Spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, bolalar sog‘lig‘iga ziyon yetkazuvchi neki bor, maktab yaqinida sotish taqiqlansa, yaxshi bo‘lardi. Chunki tushlik uchun be­ril­gan pulga bola nima olib yeyishni bilmaydi. Ota-onalar, o‘qituvchilar, shifokorlar bolaga nima yeb, nima yemaslik kerak­ligi haqida muntazam tushuncha berib borishlari, ularga to‘g‘ri ovqat­lanishni o‘rgatib, ko‘nikma hosil qildirishlari lozim.

Tuz va shakarni bekorga oq zahar deyishmaydi. Ular me’yoridan ortiq iste’mol qilinsa, oshqozon­osti bezi­ni ishdan chiqaradi. Boshqa hazm qi­lish organlari faoliyati ham asta-­sekin izdan chiqadi. Hazm qi­lish yomonlashib, moddalar almashi­nuvi buziladi. Immunitet pasayib, organizm­ning kasalliklarga qarshi kurashuv­chanligi susayadi. Shakar va tuz, umuman, qayta ishlangan mahsulotlarni iloji boricha iste’mol qilmaslik lozim. Ilgari momolar bolalarni xursand qilish uchun cho‘ntagida mayiz, o‘rik, jiyda, xurmo, qurut kabi tabiiy mahsulotlarni olib yurish­gan. Ana shunday usullardan foyda­lanish, ho‘l meva, sabzavotlar, tu­xum, sutli mahsulotlar, no‘xat, mosh, loviya va boshqa dukkaklilarni ko‘p­­roq iste’mol qilish lozim. Mol, qo‘y, tovuq go‘shti, baliq yangiligida pishi­rib yeyil­sa, oqsil-u vitaminlarga boy bo‘ladi.

Kun davomida ko‘proq suyuqlik, ya’ni suv ichish organizmning tozalanishiga, moddalar almashinuvining yaxshilanishiga yordam beradi. Ertalab uyqudan turganda bir piyo­la suv ichiladi va yarim soatdan keyin nonushta qilinadi. Ovqatlangandan so‘ng yarim soat o‘tib, yana suv ichish boshlanadi, to keyingi ovqatlanishga yarim soat qolgunga qadar. Faqat kechki ovqatdan keyin kamroq suyuqlik ichish kerak. O‘z vaqtida, me’yorida, shoshilmay, mayda chaynab ovqatlanish ham sog‘liq uchun juda muhim.

– Bugungi bolalar burungi tengdoshlaridek ko‘chada koptok tepib, quvlashmachoq o‘ynab emas, kompyuter, telefon o‘ynab katta bo‘lyapti. Ularni bu balo­dan qutqarish, foydali ishlar bilan band qilish niyatida dars­lar, to‘garaklar, harakat talab qilmaydigan intel­lek­tual mashg‘ulotlarga ko‘mib tash­la­yap­miz. Insoniyat o‘z yutu­g‘i deb hisoblayotgan texnik taraq­qiyot­ning ham sog‘liqqa jiddiy za­rari bo‘lmayaptimi?

– Zamondan orqada qolib ketmasligimiz uchun texnik taraqqiyot kerak, albatta. Ammo tarbiya birinchi o‘rinda. Tarbiya esa, eng avvalo, kun tartibini to‘g‘ri tuzishdan boshlanadi. Bolalar o‘z vaqtida ovqatlanishga, jismoniy mashqlarni ham, dars va mashg‘ulotlarni ham bir paytda bajarishga o‘rgatilsa, sog‘lom ulg‘ayadi. Sog‘ tanda esa sog‘lom aql bo‘ladi.

Sog‘lom bola tarbiyalashni istagan ota-ona ishni o‘zini tarbiyalashdan boshlashi lozim. Yonimga kelganlarning ko‘pchiligi bolasining sog‘lig‘i uchun qayg‘uradi-da, o‘ziga e’ti­bor bermaydi, talab qilinayotgan tartibga o‘zi amal qilmaydi. Ularga aytaman: “Samolyotda avariya holatida taqila­digan niqobni avval o‘zingiz taqib, keyin bolaga taqing”, deya ogohlantiriladi. Nega? Ota-ona omon qolsagina bolasini ham qutqaroladi. Demak, ota-ona sog‘lom turmush tarzini, avvalo, o‘z misolida to‘g‘ri yo‘lga qo‘ygan bo‘lishi kerak.  

Bola sog‘lom bo‘lishi uchun ota-­onalar, o‘qituvchilar, tarbiyachilar va shifokorlar birgalikda harakat qilishi zarur. Yurtboshimiz har kuni piyoda yurishga yoki xalq orasida turli sport musobaqalarini o‘tkazishga e’tibor qaratayotgani bejiz emas. Bu tadbirlar odamlar sog‘lig‘ini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu o‘rinda bir taklifim bor. Ilgari bolalar bog‘cha, maktab­larga dars va mashg‘ulotlar boshlanishidan sal oldinroq borib, ertalabki badantarbiya mashqlarini bajarar edi. Shu tartib yana yo‘lga qo‘yilsa, ayni muddao bo‘lardi.

– Bilasiz, maktab va maktab­gacha ta’lim muassasalarida bolalarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish amaliyoti joriy etilgan. Bu juda yaxshi, ammo keyingi vaqtlarda o‘quv dargoh­laridagi emlash tadbirlaridan ota-­onalar tashvishlanadigan bo‘­lib qoldi. Ayniqsa, bolalarning dori­dan zaharlanish holatlari ro‘y berganidan so‘ng…

– Necha yillardan buyon amalga oshirib kelinayotgan emlash ama­liyoti qanchadan-qancha bolalarni turli kasalliklardan asrab qolganini inkor etib bo‘lmaydi. Kimlarningdir mas’u­li­yatsizligi tufayli sodir bo‘lgan noxush voqeani deb emlashdan voz kechilmaydi, albatta. Ammo bolaning ahvolini hech kim uning ota-onasidan yaxshiroq bilmaydi. Ota-onalar hushyor turib tibbiyot xodimlariga yaqindan yordam berish­lari kerak. Emlash jarayonida har bir bolaning sog‘lig‘idan kelib chiqib, individual yondashiladi. Emlashdan oldin bola tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va keyin ham ahvoli nazorat qilinadi. Mabodo maktab va maktabgacha ta’lim muassasalarida bu tartibga amal qilinmasa, ota-ona talab qilishi yoki emlashga qarshilik ko‘rsatishi mumkin.  

– So‘nggi savol: nima uchun shu kasbni tanlagansiz? 

– Kasbimiz sharafli, shu bilan birga, mashaqqatli ham. Bolalar o‘zi­dan nima o‘tayotganini tushunti­rib berolmaydi. Yoshi kattaroqlari nimalarnidir ifodalab bergan taqdirda ham hamma narsani chalkashti­rib gapiradi. To‘g‘ri tashxis qo‘yish uchun bemorning ahvolidan kelib chiqib, muhim shikoyatlarini saralab, shunga diqqat qaratiladi. Shifokorda ichki tuyg‘u bo‘lsa, tashxis qo‘yishda adashmaydi. Ba’zan Xudo bergan iqtidorning o‘zi kamlik qiladi. Tinmay bilim olish, o‘z ustida ishlash va taj­riba orttirish kerak bo‘ladi. Ayniqsa, biz shifokorlar boshqa soha vakilla­ri­dan ko‘proq o‘z ustimizda ishlashga majburmiz. Men talabalik paytimdayoq shifoxonalarga borib, hamshiralarga yordamchi bo‘lib tajriba orttirishga, institutda o‘tadigan amaliyot darslarida ham faol qatnashishga, qanday qilib bo‘lmasin, tibbiyot sohasida bilimlarimni mustahkamlashga harakat qilardim. Keyin ham eng tajribali shifokorlarga shogird tushib, pulmonologiya, loringologiya, soma­tika, ichki kasalliklar bo‘limlarida ish­la­dim. Oilaviy poliklinikada taj­riba orttirdim. Ayni paytda Toshkent shahar bolalar diagnostika-maslahat mar­kazida faoliyat yurityapman. Turmush o‘rtog‘im ham bolalar shifokori, dotsent. Murakkab vaziyatlarda birgalikda izlanib, hamkorlik qilamiz, u kishi menga doim madadkor.

Bolalar shifokori bo‘lib ishlayotganimga 40 yil to‘ldi. Shu kasbni tanlaganimdan hech qachon afsus­lanmaganman. Ozgina bo‘lsa ham kimningdir og‘irini yengil qilib, sog‘lom hayotga qaytarolgan bo‘lsam, shu­ning o‘zi katta baxt. Tuzalgan har bir bemorim menga yangi kuch bag‘ish­laydi.   

Oydin YO‘LDOSHEVA  suhbatlashdi.

“Jadid” gazetasi | 2024-yil 14-iyun | 25-son


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img86

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img601

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img599