22.08.2024 | 12:30
548
SUVRATLAR TARIXDAN SO‘ZLAR
Jahon afkor ommasini dunyoga mashhur san’at asarlari, ularning ayni kundagi bahosi bilan birga muallif tomonidan chizilgan suvratga prototip sifatida kim tanlangani ham qiziqtirib keladi. Birgina misol: nomi tillarda doston “Mona Liza” asarining prototipi kimligi haqidagi savol nafaqat san’atshunoslarga, balki ushbu suvratning dovrug‘ini eshitgan barchaga birdek qiziqligi aniq.

Ayni savol zamirida tarix mujassamdir. Tarix – bu saboq. Shuning uchun ham moziyga qaytib ish ko‘rmoq xayrli (Abdulla Qodiriy), deydilar. Tarixiy haqiqatlar, vaqtning shafqatsiz qa’rida ko‘milib yotgan sirlarga ilm-u tadqiq ishlari ochqich bo‘lib xizmat qiladi. Shu kunlarda arxivlarning deyarli barchasida qizg‘in ish jarayonlari ketayotir. Siyosiy qatag‘onga uchragan yurtdoshlarimiz hayoti va faoliyatini o‘rganish, ularning xotirasini abadiylashtirish borasida belgilangan vazifalar ijrosi jadal tus oldi.
Ana shunday qizg‘in jarayonlar ichra kechayotgan tadqiqot ishlari chog‘ida tasviriy san’at tarixiga oid qiziqarli ma’lumotga duch keldik. Ma’rifatparvar jadidlar bilan yaqin aloqada bo‘lgan, prokuror, xattot va tarjimon sifatida faoliyat olib borgan Mirzo Qo‘qonboy Abduxoliqov (Abduxoliqzoda)ga taalluqli hujjatlar orasida O‘zbekiston rangtasvirining yetakchi vakillaridan biri Pavel Benkov tomonidan ishlangan kartina yurtimizdagi muzeylardan birida saqlanayotgani to‘g‘risidagi ma’lumot uchradi.
Darhol ishga kirishib, yurtimiz muzeylari fondidagi elektron bazalardan rangtasvir asarini izlashni boshladik. Natijada O‘zbekiston davlat san’at muzeyidagi asarlar orasidan uzoq qidirilgan suvratni topishga muvaffaq bo‘ldik. Topilma O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi Pavel Petrovich Benkov qalamiga mansub, muzey oltin fondida saqlanayotgan noyob san’at asari edi. Ushbu qadimiy va qimmatli suvrat 1966-yilda muzey fondiga qabul qilib olingani haqidagi ma’lumotlar asar pasportida aks etgan. Shuningdek, asar muzeyning kirim kitoblariga to‘liq hujjatlashtirib, qayd etib olinganligi haqida ham ma’lumotlar bor ekan.
Shu o‘rinda ushbu asar va uning prototipi haqida qisqacha to‘xtalib o‘tmoq joizdir. Mashhur rassom Pavel Benkov 1929-yilda yurtimizga qilgan ikkinchi tashrifida O‘zbekistonda butunlay qolishga qaror qiladi va Samarqandda yashay boshlaydi. Taqdir taqozosi bilan o‘z davrining taniqli ziyolisi Mirzo Qo‘qonboy Abduxoliqov bilan qo‘shni bo‘lib qolishadi. O‘sha kezlarda rassom yashaydigan mahallada rus tilini puxta biladigan, ilm-u san’atdan suhbat quradigan odamlar sanoqli edi. Moskva va Sankt-Peterburgda yashagan, ta’lim olgan samarqandlik Mirzo Qo‘qonboy bilan Pavel Benkovning gapi chiqishib, ular uzoq suhbatlashadigan, turli sohalar bo‘yicha fikrlashadigan darajada ulfatga aylanishadi. Ana shunday kunlarning birida rassom suhbatdoshining qiyofasini tarixga muhrlash maqsadida uning obrazli portretini qalam bilan oddiy qog‘ozga chizib oladi. Keyinchalik musavvir bu tasvirni to‘liq portret janridagi rangtasvir asariga aylantiradi va unga “Oqsoqol portreti” deb nom beradi.
Rassom o‘z ijodiy asarida Qo‘qonboyning keksalik chog‘ini tasvirlagan. 1940-yilda chizilgan ushbu asar Benkovning real tasvirlash uslubida yaratilgan bo‘lib, unda keraksiz detallar deyarli yo‘q. Rassom 72 yoshli Mirzo Qo‘qonboy Abduxoliqovni ulug‘ yoshdagi ziyoli, qo‘lida kitob ushlagan holatda tasvirlagan. Muallif uni ana shunday obrazda ko‘rgan.
Portretdagi qahramon haqidagi arxiv hujjatlaridan ma’lum bo‘lishicha, Mirzo Qo‘qonboy Abduxoliqov jadidlar bilan yaqin bo‘lgan. Toshkent jadid ma’rifatparvarlaridan Munavvar qori Abdurashidxonovning 1927-yilda Samarqandga borishi munosabati bilan mahalliy ziyolilar Mirzo Qo‘qonboyning uyida uning sharafiga ziyofat berganligi va shu ziyofatda Cho‘lpon ham ishtirok etgani, keyinchalik u Qo‘qonboyning xonadonida bir necha muddat yashaganligi aniqlangan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy bilan “Oyina” jurnalida faoliyat olib borgan noshir Mirzo Qo‘qonboy Abduxoliqov badiiy ijod bilan ham shug‘ullangan. Uning “Jizzax qo‘zg‘oloni”, “Qamchisidan qon tomadi”, “Istadjon”, “Tog‘ qizi” asarlari o‘zining tarixiy, maishiy mavzularni chuqur yoritgani, o‘tmishdagi voqeliklarning kelib chiqish sabablari tahlil qilingani, azaliy maishiy muammolardan chiqish yo‘llari va yechimlari berilgani bilan ahamiyatlidir.
Yana bir qimmatli ma’lumot: adolatparvar, mohir tarjimon Mirzo Qo‘qonboy Jizzax qo‘zg‘oloni ishtirokchilari ustida bo‘lgan sudda ularning 30 nafarini o‘lim jazosidan saqlab qolishga erishgan ekan.
Ana shunday shonli hayot va murakkab taqdir egalari hayotidan so‘zlovchi tarixiy rangtasvir asarlari bilan bog‘liq fakt va hujjatlarga asoslangan ma’lumotlar o‘z sohasida jadidlik harakatlarini olib borgan insonlarning bugungi avlodlari, qolaversa, ilmiy jamoatchilik uchun ham birdek qiziq va qadrlidir.
Vasila FAYZIYEVA,
O‘zbekiston davlat san’at muzeyi direktori
Gulra’no ORIFJONOVA,
Kamoliddin Behzod nomidagi
Milliy rassomlik va dizayn instituti doktoranti
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
78
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
595
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
593



