05.05.2026 | 14:43
1258
OLIVER SMITIS – INSON GENOMI SIRLARIGA KALIT TOPGAN NOBELCHI
PESHQADAM
Zamonaviy molekulyar biologiya va biotibbiyot rivojida genetik olim Oliver Smitisning (1925–2017) xizmatlari beqiyos. U genetik muhandislik poydevori hisoblangan “gene targeting” (genlarni nishonga olish/yo‘naltirilgan mutatsiya) texnologiyasini ishlab chiqqan ilk olimlardan biri sifatida irsiy kasalliklarning molekulyar tabiatini o‘rganish va ularni gen terapiyasi orqali davolashda yangi davrni boshlab berdi.

HAYOT VA TA’LIM
Oliver Smitis 1925-yil 23-iyunda Angliyaning Galifaks shahrida tug‘ilgan. Ilm-fanga qiziqishi bolalikdagi radio va astronomiyaga bo‘lgan ishtiyoqidan boshlangan. Oksford universitetida tahsil olib, biokimyo bo‘yicha ilmiy daraja (DPhil – Doctor of Philosophy) olgan.
1953–1960-yillarda Toronto universitetida faoliyat yuritib, oqsillarni ajratishning inqilobiy usuli – kraxmal geli elektroforezini ishlab chiqdi. So‘ngra Viskonsin–Medison va Shimoliy Karolina universitetlarida tadqiqotlarini davom ettirdi.
ILMIY YUTUQ
Smitisning eng muhim ilmiy yutug‘i – “gene targeting” texnologiyasidir. Bu usul gomologik rekombinatsiya mexanizmiga asoslangan bo‘lib, tirik organizm genomining istalgan nuqtasidagi ma’lumotni yuqori aniqlikda tahrirlash imkonini beradi. Jarayonning mohiyati quyidagicha: maxsus tayyorlangan DNK bo‘lagini hujayraga kiritish, hujayraning o‘z rekombinatsiya tizimi yordamida muayyan genni “nishonga olish” va uni yangi (o‘zgartirilgan) nusxa bilan almashtirish.
Ushbu kashfiyot asosida yaratilgan “genetik nokaut” usuli yordamida olimlar diabet, saraton va yurak-qon tomir kasalliklarining irsiy mexanizmlarini laboratoriya sichqonlarida modellashtirish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
XALQARO E’TIROF
2007-yilda Oliver Smitis fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini Mario Kapekki va Martin Evans bilan birgalikda qabul qildi. Ularning tadqiqotlari embrional poya hujayralari yordamida genlarni nishonli o‘zgartirishning (gene targeting) ilmiy asoslarini yaratib, molekulyar biologiya va eksperimental tibbiyotni yangi bosqichga olib chiqdi.
Olimning ishlanmalari bugungi kunda quyidagi yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etmoqda:
gen terapiyasi – mutatsiyaga uchragan genlarni sog‘lom nusxalar bilan almashtirish yoki ularning funksiyasini tiklash;
onkologiya – saraton hujayralaridagi irsiy o‘zgarishlarni molekulyar darajada o‘rganish va maqsadli (target) davolash usullarini ishlab chiqish;
biotexnologiya va farmatsevtika – kasalliklarning genetik modellarini yaratish hamda yangi dori vositalarini sinovdan o‘tkazish.
Uning metodlari zamonaviy genom tahrirlash texnologiyalari, jumladan, mashhur CRISPR/Cas9 tizimining nazariy va amaliy poydevorini tashkil etdi.
“HARAKAT QILAYOTGAN QO‘L”
Smitis zamondoshlari tomonidan kamtar va mehnatsevar olim sifatida e’tirof etilgan. U ko‘p tajribalarini shaxsan o‘zi amalga oshirgan va ayrim laboratoriya jihozlarini ham o‘z qo‘li bilan yasagan. Uning fikricha, haqiqiy ilm faqat “harakat qilayotgan qo‘l” va “o‘ylayotgan miya”ning uyg‘unligida yaratiladi.
Oliver Smitisning kashfiyoti biologiyani “kuzatish ilmi”dan “boshqarish san’ati”ga aylantirdi. Uning ishlari genom tahriri va irsiy kasalliklar terapiyasida butun dunyo ilm-fani uchun yo‘l ochdi. Smitis nafaqat Nobel mukofoti sohibi, balki insoniyatning genetik kelajagiga yo‘lboshchi bo‘lgan buyuk olimdir.
Jasmina ISROIL tayyorladi.
“Jadid” gazetasining 2026-yil 1-maydagi 18-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
93
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
607
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
605



