Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 11°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


03.06.2024 | 21:13

img1041

“VATAN MENING ICHIMDA!”

Michigan universiteti professori Temur XO‘JAO‘G‘LI bilan suhbat

– Ildizsiz maysa bo‘lmas, o‘zansiz daryo. Sizning Markaziy Osiyo­ga, xususan, O‘zbekistonga inti­lishingiz ham daryoning o‘z o‘za­niga talpinishidek gap. Shunday emasmi?

– Bundan 34-yil avval – 1990-yili O‘zbekistonga ilk bor kelgandim. Men Vatanda emasman, Vatan me­ning ichimda, degan edim o‘shanda.

Nega? Buning ikki sababi bor. Birin­chidan, men O‘zbekistonda emas, Vatandan uzoqda – Turkiya­da tug‘ilgan bir o‘zbekman. Ikkinchidan, O‘zbekiston hali mustaqil bo‘l­ma­gan, sho‘rolar tuzumi tomoni­dan boshqarilayotgan bir davr edi. Bi­roq o‘sha tuzumning oxirgi yillari bo‘lgani uchun ziyolilar-u oddiy xalq orasida mustaqillik va erkinlik g‘oya­­lari keng quloch yozayotgan edi. Odil Yoqubov, Shukrullo, Erkin Vohidov, Jamol Kamol, Rauf Parfi kabi o‘zbek yozuvchi-shoirlari­ning hayajonli so‘zlarida mus­taqillik, erkin­lik cho‘g‘ining alan­ga­la­nayotgani­ni ko‘r­gan­man.

Dadam Usmon Xo‘ja 1878-yili O‘shda tug‘ilgan. Umrining qirq besh yili Buxoroda o‘tgan. U kishi Tur­kis­tondagi jadidlik harakatining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan. Buxo­ro jumhuriyati prezidenti vazifasida ishlaganlar. Usmon Xo‘ja 1921-yil dekabr oyida Dushanbe shahridagi bolsheviklar qo‘shini­ning harbiy garnizoniga hujum qiladi. 1922-yil so‘ngida Afg‘onistonga chiqib ketishga majbur bo‘ladi. Shu-shu vataniga qay­tolmaydi. 1968-yili 90 yoshida Istanbulda vafot etdi. Usmon Xo‘ja­ning otasi – buxorolik savdogar Po‘lat Xo‘ja. Uning otasi, ya’ni katta bobomizni Karomatullo Xo‘ja de­yish­gan. Fayzulla Xo‘ja dadamning jiyani bo‘ladi.

Onam Hakima To‘ra 1907-yilda Kobulda tug‘ilgan. Uning ota-onasi asli qo‘qonlik bo‘lib, 1880-yilda Kobul­ga kelib joylashgan. Ona tomondan bobo­miz Sayidakramxon To‘ra Xudoyor­xonning jiyani edi. U Afg‘onistonda Abdurrahmonxon o‘g‘li Habibulloxon va Omonulla­xon davrlarida noiblik qilgan. Usmon Xo‘ja 1922-yilda Kobulga keladi. Saidakramxon To‘raning saro­yi­da mehmon bo‘lib, keyinchalik uning qizi Hakima To‘raga uylanadi. Demak, men ota tomondan buxorolik, ona tomondan qo‘qonlikman. Lekin taqdir taqozosi bilan Istanbulda tug‘ildim. Taqdir shamoli garchi bizni Buxoro, Qo‘qon, Kobul va Istanbul tomonlarga uchirgan bo‘lsa-da, Vatan ildizlari har doim yuragimizda saqlanib qolgan. Shuning uchun doim: “Men Vatanda emas­man, Vatan mening ichimda”, deya ta’kidlab kelaman.

– Vatan haqidagi ilk taassurotlaringiz-u keyinchalik bu taassurot ilmiy-ijodiy faoliyatingizda qanday aks etgani biz uchun qiziq.

– Vatan sevgisi avvalo uyda, oila­da shakllanadi.

Kichkinaligimda onam aytgan ertak, hikoyalar-u allalar orqali bu se­zim qalbimga, ong-u shuurimga chuqur singgan bo‘lsa, ajabmas. “Alpomish” dostonidan ilk parchalarni ham dastlab onamdan eshitganman. Dadam Usmon Xo‘ja esa Alisher Navoiy, Bobur Mirzo, Furqat, Mashrab g‘azallaridan, jadid shoirlari Cho‘l­pon, Fitrat, Elbek she’rlaridan o‘qib berardi. O‘qib-yozishni o‘rganganimdan keyin bu shoirlarning she’rlarini izlab topishga, o‘zim ham she’rlar va qisqa ertaklar yozishga harakat qildim.

O‘rta maktabni tamomlab, Istan­bul universitetining turk tili va adabiyoti bo‘limiga o‘qishga kirdim. Qadimgi turkiy adabiy tilda yozilgan ko‘kturk, ko‘hna Xorazm va uyg‘ur, qoroxoniylar, temuriylar davri hamda zamonaviy Turkiya adabiyotini puxta o‘rgandim. U paytlar Turkiston­da­gi o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman zamonaviy adabiyotlari o‘rgatilmas edi. Men bu adabiyotlarni mustaqil o‘rganishga intilar edim.

Shunday kunlarning birida taqdir meni amerikalik o‘zbekshunos olim, professor Edvard Olvordga duch qildi. 1968-yil sentyabr oyida undan dadam­ning nomiga maktub keldi. Afsuski, dadam 3 oy oldin vafot etgandi. Edvard xatida Buxoro va jadidlik bo‘yicha bir nechta savol so‘ragandi. Xatga javob berib, da­dam yaqinda vafot etganini yozdim. Keyinchalik u bilan doimiy xat yozishib turdik. U mendan Istanbul universiteti kutubxonasidagi Abdurauf Fitratning bir asaridan nusxa ko‘chi­rib berishimni so‘radi. Iltimosini bajardim. O‘z navbatida u ham menga 1965-yilda nashr etilgan “Uzbek Literary Poli­tics” (“O‘zbek adabiy siyosati”) nomli o‘z asarini yubordi. O‘zbek va boshqa turkiy xalqlar adabiyotiga qiziqishimni ilg‘ab, o‘zi dars berayotgan Kolumbiya universiteti magis­traturasiga taklif qildi.

1972-yili AQSHga bordim. Ta­niq­­li olimlardan turkiy tillarning cho­g‘ish­tirma grammatikasi, sovet tuzumi va ideologiyasi, zamonaviy rus hamda Markaziy Osiyo adabiyotlari haqida (o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, tojik, turkman tillarida) ma’ruzalar tingladim.

Tahsil mobaynida Myunxenda joylashgan “Ozod Yevropa” va “Ozodlik” radiosining o‘zbekcha eshittirishlariga oyiga to‘rttadan maqola yozib jo‘natar edim. 1977-yili ushbu “Ozodlik” radio­sining o‘zbek shoʻbasiga ishga taklif qilishdi. Orada Istanbuldagi Marmara universitetining turkologiya bo‘limida ham qadimiy turk xalqlarning tili va adabiyotidan dars berdim. Nermin Ercan ismli talabam shoir Abdulhamid Cho‘lponning “Uyg‘onish” nomli she’riy to‘plami haqida magistrlik dissertatsiyasini yoqladi. Bu dissertatsiya Cho‘lpon to‘g‘risida yozilgan xalqaro miqyosdagi ilk ilmiy ish hisoblanadi. U payt­larda Cho‘lponning she’rlari O‘zbe­kis­tonda taqiqda edi.

Keyinchalik yana “Ozodlik”da ish­ladim. 1994-yili Istanbuldagi Koch, AQSHdagi Michigan universitetlari­da dars berdim. Ayni damgacha Turkiston tarixi, adabiyoti, jadid davri va adabiyoti, sovet siyosati haqida 14 ta kitob hamda 200 dan ortiq maqolam o‘zbek, turk, ingliz, rus va qozoq tillarida nashr etildi.

– Ona Vatandan qarzdorlik hissi haqida nima deysiz?

– Shubhasiz, har bir inson ona Vatanidan o‘zini qarzdor deb biladi. Farzandlik burchini bajarish uchun odam faqat o‘z Vatanida yashashi shart emas. Yurtdan tashqarida istiqomat qilib ham Vatanga xizmat qi­lish mumkin. Men uchun O‘zbekis­ton, umuman, Turkiston ota hamda ona yurtimdir.

Markaziy Osiyo respublikalari so­vet tuzumi ostida og‘ir kunlarni boshdan kechirdi. Turli til­larda yozgan maqolalarimda, konferensiyalar­dagi ma’ruzalarimda o‘sha davrdagi adolatsizlik va boshqa bosimlar haqida yozdim. Bu vazifani mendan oldin dadam bajargan. Da­dam Usmon Xo‘ja umrining 45 yilini ona yurti Buxoro va Turkistonda, qolgan 45 yilini chet ellarda o‘tkazdi. U Istanbulda ­“Yangi Turkis­ton” nomli jurnal chiqargan edi.

– Siz Yevropa davlatlarida ko‘p bo‘lasiz. Yevropada “kindik qoni tomgan tuproq” tushunchasiga qan­day qarashadi?

– Yevropada ham vatan muqad­dasligiga jiddiy e’tibor qilishadi. Lekin men “kindik qoni tomgan tup­roq” tushun­chasi mohiyatni to‘liq aks ettiradi, deb o‘ylamayman. Chunki “kindik qoni tomgan tuproq”qa xiyonat qilgan razillar ko‘p o‘tgani tarixdan ma’lum. Demak, bu faqatgina kindik qoni emas, odamning vijdoni, Vatanga bo‘lgan sevgisi bilan bog‘liq tushuncha.

– Shu o‘rinda yana bir savol: ijodkor uchun muhabbat degan tuyg‘u qanday ahamiyatga ega?

– Ishq-muhabbat – eng zarur tuyg‘u. Muhabbatsiz qalb o‘likdir. Sevgi insonga zavq, orzu va umid beradi. Sevgi yo‘qolsa ular ham yo‘qoladi. Chunki tabiatning negi­zida muhab­bat bor. Men uchun shu uchta narsa judayam muhim: hayot, muhabbat va she’r…

Butun dunyo mening bo‘lsa g‘amim bitmas nedandir bu,

Azaldan g‘ussa loyi-la yosalgan bir badandir bu.

Sulton Husayn Boyqaro va Ali­sher Navoiy o‘rtasidagi shu birgina baytlik munozaradan inson quruq badan emas, badandagi tuyg‘ular bilan omuxtalikda yaralganini ang­lash mumkin.

Jadidlar qismati juda ham murakkab. Qizig‘i shundaki, Sovet davrida qatag‘on qilinib, yomonotliq tamg‘asi bosilgan millat oydinlari mustaqillikka erishilgandan so‘ng ham to‘laqonli yorug‘lik ko‘rmadi. Aksincha, ular yana “qora ro‘yxat”ga tushib, merosi va ta­rixiga taqiq qulflari urildi.

Shukurki, Tangri yorlaqab, bugun adolat qaror topganiga guvoh bo‘lib turibmiz. O‘tgan yili Toshkentda o‘t­kazilgan Xalqaro ilmiy konferen­siya­da qatnashar ekanman, dilimda shukrona tuyg‘ulari jo‘sh urib, ko‘zim quvonch yoshlariga to‘ldi.

Suhbatimiz yakunida O‘zbekis­­ton xalqi­­ga va oliyhimmat Davlat­bo­shi­­miz­­­ga minnatdorlik bil­­dir­moqchiman. Juvon­marg bobolarning sho­dumon ruh­lari qo‘llasin. Otam Usmonxo‘ja Po‘lat­xo‘jayevning arvohi ham ana shunday umidvor edi, deb o‘ylayman. Mana, uning qirq yildan ortiq hayot kechirgan Buxorodagi xonadoni davlat tasarrufiga o‘tkazilib, bu yerda dunyo­dagi birinchi jadidlar muzeyi tashkil qilinayotgan menda Vatanimga bo‘lgan faxr tuyg‘usini yanada kuchaytirdi. Otamning xotirasiga bo‘lgan bunday hurmatni hech nima bilan tenglashtirolmayman. Muzey­­ning yara­­­tilishi nafaqat bizning oila­miz, uchun balki butun o‘zbek xalqi uchun ham buyuk tarixiy voqea bo‘ldi. Men iftixor bilan ko‘ksimni kerib baralla ayta olamanki, ona vatanim O‘zbekistonning baxtli farzandiman!

– Mazmunli suhbat uchun tashak­kur.

Sanobar MEHMON suhbatlashdi.

“Jadid” gazetasi | 2024-yil 31-may | 23-son


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img83

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img598

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img596