20.09.2024 | 10:49
546
MUSAXO‘JA HAKIMOV — “KATTA TERROR” QURBONI
Musaxo‘ja Hakimov 1898-yili Buxoroda qozi oilasida tavallud topgan. Millati o‘zbek, dastlabki ta’limni o‘z davrining yirik ulamosi bo‘lgan otasidan olgan. Jadidlik maktabini tamomlab, Buxorodagi madrasaga o‘qishga qabul qilingan.
Qahramonimiz 1920-yil sentyabrda amirlik tugatilib, Buxoro xalq sovet respublikasi (BXSR) tashkil topganidan so‘ng yangi hukumat tomonidan Buxoro tumani qozisi lavozimiga tayinlangan. 1922-yil 18-avgustda 3-Butunbuxoro sovetlari qurultoyi qarori bilan BXSR adliya nozirining birinchi o‘rinbosari lavozimida ish boshlagan.

O‘sha davrga oid manbalarda keltirilishicha, respublikada ayrim hukumat organlarining suiiste’molliklari ortishi yuz bergan. Buxoro xalq sovet respublikasi Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining 1922-yil 21-noyabrdagi maxsus qarori bilan BXSR Adliya nozirligi tarkibida yangi bo‘lim – “Muddaoyi umumiya”, ya’ni prokuratura bo‘limi faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. Adliya noziri Abdurahim Yusufzoda bir vaqtning o‘zida bosh prokuror lavozimiga, uning o‘rinbosari Musaxo‘ja Hakimov esa prokuratura bo‘limining boshlig‘i etib tayinlangan.
BXSR hukumati tomonidan prokuratura bo‘limiga barcha davlat organlari va mansabdor shaxslar o‘z faoliyatini qonun doirasida amalga oshirishini, jinoyat ishi doirasida tergov organlari va ichki ishlar nozirligi faoliyatini kuzatib borishni, jazoni o‘tash muassasalari, hibsxonalarda belgilangan qonun-qoidalarga amal qilinishini nazorat qilish topshirilgan. Shuningdek, Ichki ishlar nozirligi bilan hamkorlikda mahbuslarga nisbatan jazo choralarini ko‘rish, amnistiya qoidalarini tayyorlash, uning to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash, harbiy tribunallar faoliyatidagi prokuratura nazorati vazifasini amalga oshirish, Butunbuxoro Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi, Xalq Nozirlar Kengashi, Mehnat qo‘mitasi va Adliya nozirligining qarorlari asosida tergov ishlarini olib borish vazifasi yuklatilgan.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, prokuratura bo‘limi tashkil etilganidan so‘ng uch oy davomida bo‘limga 67 ta ariza kelib tushgan. BXSRning turli viloyatlarida, shuningdek, Eski Buxoro, Karki, Termiz shaharlarida prokuror, prokuror yordamchisi va kotib lavozimlari joriy etilgan. Shu bilan birga prokuratura organlari xodimlari sonini oshirish hamda ularning moddiy ta’minotini yaxshilash ishlari amalga oshirilgan.
Ayni vaqtda Adliya nozirligi tarafidan jazo o‘tash muassasalarining faoliyatini tartibga solish maqsadida 1923-yil 29-yanvarda “Jazo beruv shoʻbasi” tashkil etilgan.
Unga rahbarlik qilish ham Musaxo‘ja Hakimovga topshirilgan. Bu shoʻbaning asosiy vazifasi hibsxonada jazo muddatini o‘tayotgan mahbuslarning axloq ishlarini tuzatish va hibsxonalarning umumiy faoliyatini tekshirib, muntazam ravishda nazorat olib borish, qiynoqlarga chek qo‘yishdan iborat edi.
Shoʻba rahbari bo‘lgan qahramonimiz tomonidan hibsdagi mahbuslarning ahvolini yaxshilash va ularni kasbga o‘rgatish, ish bilan ta’minlash kabi masalalarga alohida e’tibor qaratilgan. 1923-yil 18-mayda Buxorodagi mahbuslar uchun maxsus “Mashinado‘zlik” tikuv maktabi va uning qoshida alohida tikuv korxonasi tashkil qilingan. Unda mehnat qiluvchi mahbuslarga maxsus maosh tayinlangan. Korxonaga davlat buyurtmalaridan tashqari aholiga xizmat ko‘rsatishga ham ruxsat berilib, narxlar bozordagiga nisbatan 25 foiz arzon etib belgilangan.
Musaxo‘ja Hakimovning tashabbusi bilan Adliya nozirligi qoshida ilk bor mutaxassis kadrlarni tayyorlashga qaratilgan qisqa muddatli yuridik o‘quv kurslari tashkil etilgan. “Buxoro axbori” gazetasining 1923-yil may sonida butun buxorolik iqtidorli yoshlar e’tiboriga quyidagi e’lon taqdim etilgan:
“Buxoro xalq sho‘rolar jumhuriyatida yashaguvchi mehnatkash va dehqonlarg‘a e’lon
Xalq adliya nazorati e’lon qiladurkim, jumhuriyat uchun odil qozilar va sho‘roviy hakamlar yetishtirmoq maqsadi bilan Xalq adliya nazorati huzurida uch oylik kurslar ochiladur. Kursg‘a quyida ko‘rsatilgan kishilar taklif etiladur:
1) Saylov huquqiga molik odamlar. 2) Yaxshi savodlik, ham o‘zbekcha yaxshi bilganlar. 3) Siyosiy savodlik va hukumatga xayrixoh bo‘lganlar. 4) Kurslarda o‘qub qozi bo‘lushg‘a istagan har kishi nomusliq bo‘lmoq bilan barobar, istagan yerga qozi bo‘lish va el o‘rtasida hurmatlik bo‘lishi shart tutuladur.
Tanbih: 1) Kursga kirgan kishilar o‘qub chiqg‘andan keyin adliya nazorati ishida bir yil xizmat qilishga burchlidurlar.
2) O‘qub chiqg‘andan keyin adliya xizmatidan bosh tortg‘an kishilardan qonun bo‘yicha o‘qig‘on muddatda uning uchun sarf qiling‘on aqchalar talab etiladur. 3) Kursg‘a o‘qushg‘a kirgan odamlarning maishatlari hukumat tarafidan ta’min qilinadur.
Kurs uchinchi mayda ochiladur. Kursg‘a kirishni istagan kishilar xalq adliya nazoratining tashkilot shoʻbasida o‘rtoq Qori Tojiga murojaat qilsunlar. Arizada quyidagi narsalar yozilg‘on bo‘lishi kerak:
1) O‘zining va otasining ismi; 2)Turg‘an joyi; 3) Yoshi; 4) Kasbi; 5) Qaysi ijtimoiy sinfdan ekanligi.”
Qozi oilasida voyaga yetgan, Jadidlik harakatining faol qatnashchisi, 24 yoshidayoq respublikaning prokuratura bo‘limiga rahbarlik qilib mamlakatda huquqni muhofaza qilish ishlarini mustahkamlanishiga katta hissa qo‘shgan Musaxo‘ja Hakimov sovet hukumatining tazyiqi va bosimi ostida Buxoro hukumatini “yot ijtimoiy unsurlardan tozalash”, uning tarkibini “proletarlashtirish” bahonasi bilan ko‘plab jadidlar qatori 1923-yil 23-iyunda lavozimidan ozod qilingan. Biroq u BXSR Xalq Nozirlar Kengashi raisi Fayzulla Xo‘jayevning talabi bilan hukumat tarkibida qoldirilib, uning shaxsiy kotibi vazifasida o‘z mehnat faoliyatini davom ettirgan.
Musaxo‘ja Hakimov O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilganidan so‘ng hukumat tomonidan Buxoro shahar kengashining raisi lavozimiga tayinlangan. Biroq u 1925-yilda sovet hukumatining O‘zbekistondagi ulug‘ davlatchilik siyosatiga, milliy kadrlarga nisbatan bepisand munosabatiga befarq bo‘lmagan holda respublikada Fayzulla Xo‘jayev va Inomjon Xidiraliyev rahbarlik qilgan jadidlik harakatiga mansub bo‘lgan “18”lar guruhiga qo‘shilgan. Bu “qilmishi” uchun u 1926-yili sovetlar tomonidan ko‘plab milliy kadrlar qatorida partiya safidan chiqarilgan.
Oradan vaqt o‘tib, 1930-yildagina partiyaga qayta tiklangan. Musaxo‘ja Hakimov aynan shu yili Moskvadagi Kommunistik akademiyaga o‘qishga qabul qilinadi. U yerda 1933-yilga qadar tahsil ko‘rgan. Moskvadagi Millatlar ishi xalq komissarligi apparati xodimi, jadidlik harakati faoli Hoji Safo Jo‘raboyev bilan birgalikda Buxorodagi amirlik hukumatining ag‘darilishi va jadidlik harakatiga doir muzey yaratish masalasi bilan mashg‘ul bo‘lgan. Qahramonimiz 1933-yilda Toshkentga kelgach, dastlab Davlat reja qo‘mitasining raisi o‘rinbosari, so‘ng 1937-yilga qadar “O‘zbekbirlashuv” raisining o‘rinbosari lavozimida faoliyat olib boradi.
Sovet hokimiyati qatag‘on siyosatining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan “Katta terror” yillarida faol jadid Musaxo‘ja Hakimovga ham ko‘plab milliy rahbar kadrlar qatorida turli ayblovlar qo‘yiladi. U 1937-yil 4-avgustda NKVD xodimlari tomonidan Toshkent shahri, Xorazm ko‘chasi, 34-uyda hibsga olinadi.
1937-yil 13-avgustda NKVDning ichki qamoqxonasida Musaxo‘ja Hakimov tergovchilar tomonidan so‘roq qilingan. Tergovda u sovet hukumati tomonidan unga nisbatan qo‘yilayotgan ayblarni inkor qilgan.
Tergovchilar o‘zining razil maqsadiga erisholmagach, Musaxo‘ja Hakimovga qarshi turli bosim va tazyiqlar o‘tkaza boshlashadi. Uning 32 yoshli turmush o‘rtog‘i Shamsiya Hakimovani ham hibsga oladilar. Oqibatda qahramonimiz 1937-yil 25-oktyabrdagi tergovda o‘zini sovet qatag‘on organlari oldida “fosh qilish”ga majbur bo‘lgan:
– Hibsga olinganingizdan buyon uzoq vaqt davomida siz O‘zbekistondagi aksilinqilobiy millatchi tashkilotga a’zo bo‘lganingizni rad etib keldingiz. Endi ko‘rsatma berishga rozimisiz yoki iqror bo‘lmaslikda davom etasizmi?
– Men tergov oldida aybimni inkor qilish befoyda ekanligini tushunib yetdim va ochiqchasiga hamda boricha tergovga o‘zimning O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisi Fayzulla Xo‘jayev boshchiligidagi aksilinqilobiy millatchi tashkilotiga 1923-yildan to hibsga olingunimga qadar, ya’ni 1937-yil avgustgacha a’zo bo‘lganim haqida ko‘rsatma bermoqchiman…
Tergovchilar Musaxo‘ja Hakimovdan O‘zbekistondagi bir qancha xodimlar tomonidan sovet hukumatining adolatsiz qarorlariga qarshi tuzilgan “18”lar guruhi haqida so‘roqqa tortganda quyidagilarni ma’lum qilgan:
“Men bir faktni eslayman. “18”lar guruhi O‘zbekiston kompartiyasining 2-s’yezdida mag‘lub bo‘lgach, guruh a’zolarining bir qanchasi, xususan men ham partiya safidan chiqarildim. Men Fayzulla Xo‘jayevga o‘z ahvolimdan arz qilish uchun va yordam so‘rash uchun borganimda u menga quyidagilarni aytdi: “Bizning yo‘limiz bir qancha o‘rtoqlarimizning sustligi tufayli rad etildi. O‘zbekiston kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasi rahbariyatiga qarshi kurashni vaqtinchalik to‘xtatib turamiz va uni qayta boshlash uchun qulay fursat kutamiz”.
1938-yil 4-oktyabrda SSSR Oliy Sudi Harbiy Kollegiyasining ko‘chma majlisi o‘tkazilib unda Musaxo‘ja Hakimovga nisbatan O‘zSSR Jinoyat kodeksining 58, 63, 64, 67-moddalarida ko‘zda tutilgan ayblovlar qo‘yilib, otuvga hukm qilingan. Hukm o‘sha kuniyoq ijro etilgan.
Musaxo‘ja Hakimovning turmush o‘rtog‘i Shamsiya Hakimova 1939-yil fevralda hibsdan ozod qilingan. Ularning farzandlaridan 10 yoshli qizi Mahtab, 8 yoshli o‘g‘li Hakim, 3 yoshli qizi Ro‘zixon otasi vafotidan so‘ng uzoq vaqt aziyat chekkan. O‘sha qiyin davr haqida qahramonimizning qizi Mahtab Hakimova 1987-yilda O‘zSSR hukumatiga otasining nomini oqlash yuzasidan yozgan arizasida batafsil ma’lumot bergan:
“Toshkent shahri Kirov rayoni Mazuruk mahallasi 1-uyda yashovchi Usmonova (qizlik familiyasi Hakimova) Mahtab Musaxo‘jayevnadan
ARIZA
Mening otam – M.Hakimov 1901-yilda (aslida 1898 – R.Sh.) tug‘ilgan. VKP(b) a’zosi (afsuski, nechanchi yildanligi haqida bilmayman). 1937-yili qatag‘on davrida hibsga olingan va 1938-yilda bizga noma’lum bo‘lgan jazoni o‘tash joyida vafot etgan. Biz o‘sha vaqtda Toshkentdagi Xorazm ko‘chasida yashar edik. Onam – Shamsiya Hakimova ham NKVD xodimlari tomonidan hibsga olingandi. Meni, ukamni va singlimni “xalq dushmani” oilasi sifatida Turkiston shahridagi yetimxonaga berib yuborishdi. Bizning barcha mol-mulkimiz musodara qilindi. Uyimiz tortib olindi. Qisqasi oilamiz mutlaqo vayron bo‘ldi.
Tez orada urush boshlandi va biz yo‘qotishlardan iborat og‘ir hamda beshafqat hayot yo‘lini bosib o‘tdik. 1958-yil SSSR Oliy Sudi Harbiy Kollegiyasi otamning ishini qayta ko‘rib chiqdi va u jinoyat tarkibi aniqlanmagani tufayli reabilitatsiya qilindi.
Onam va ukam vafot etdi. Men yoshga doir nafaqaga chiqqan bo‘lsam ham butun umrim davomida mehnat qilib kelaman. Erim va uch nafar farzandim bor.
Otam o‘lganidan 50 yil o‘tganiga qaramasdan u qanday vafot etgani, qayerga ko‘milgani, qabri qayerdaligi, o‘lim oldidan aytgan so‘zlari va hokazolar haqida umuman bilmayman. Men hozirgacha otam haqida biron nima yozgani qo‘rqqanman.
Yurtimizdagi demokratlashuvdan foydalangan holda Sizdan otam qanday, qachon va qayerda vafot etgani haqida ma’lumot berishingizni, bizning oilaviy fotosuratlarimiz, otamning alohida suratlarini qaytarib berishingizni hamda tegishli tashkilotlar orqali otamning xotirasini abadiylashtirishga ko‘maklashishingizni so‘rayman.
7-noyabr 1987-yil”.
Jadid Musaxo‘ja Hakimov 40 yillik qisqa umri davomida adliya sohasi, xususan prokuratura idorasining tashkil topishi va rivojiga hissa qo‘shgan, mudhish qatag‘onga qadar turli idoralarda millat manfaatini ko‘zlab samarali faoliyat olib borgan shaxs edi.
Rustambek SHAMSUTDINOV,
Azizbek MAHKAMOV,
Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi
Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyining xodimlari
“Jadid” gazetasining 2024-yil 13-sentyabrdagi 38-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
61
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
586
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
583



