Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 11°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


27.08.2024 | 17:17

img267

CHINGIZ AYTMATOVGA ERGASHGAN ADIB

Dastlab, 2023-yil bahorida haftalik adabiyot gazetamizda Sulton Rayevning “Tuproq” hikoyasini Ahmadjon Meliboyev tarjimasida o‘qidim. Ta’sirlandim. Tarjimonga rahmat aytdim. “Tuproq” xayolimga muhrlanib qoldi. Bunga hikoyada bayon qilingan voqelikka mos boshimdan kechirgan bir hodisaning parallel kelgani sabab bo‘lgandir, ehtimol. Uch yil avval Urganch aeroportida yuklarimni topshirib, kutib o‘tirsam, ovozkuchaytirgichdan ikki-uch marta mening ism-familiyam chaqirildi. Hayron bo‘ldim. Aytilgan joyga bordim. Jomadonlar ichini texnikaning “o‘tkir ko‘zlari” bilan tekshirguvchi xodimlar oldida hali topshirgan yuklarim turibdi.

Ular o‘zlariga ish topilganidan mamnun. Bog‘lab tashlangan jomadonimni zudlik bilan ochishni so‘rashdi. Qo‘llarida ulkan qora qaychi. Xotirjam sababini so‘radim. Jomadonimda davlat ahamiyatiga ega fav­qulodda qimmatbaho bir asotir bor bo‘lishi mumkin emish. Jomadon ichini xayolan kezib chiqdim: ikki cho‘rak, to‘rt buklangan qatpatir, qand-qurs, kiyim-kechak, sovg‘a-salom. Shunga o‘xshash narsalar. Birdan sergak tortdim. Uyga borganimda oyog‘imning tizza va o‘kcha bo‘g‘inlari og‘rishidan shikoyat qilganimda Bahrom akam davosini aytdi: “Suvakesak yopish ke­rak”. Topib keldi. Rahmat aytdim. Quvondim. Suvakesak deganimiz yoplarning roshida yillar davomida tarashadek qotib qolgan loyning silliq kesak­ka aylangan shakli. Iliq suvda shu kesakni ivitib, og‘riq bo‘g‘imlarga bog‘lasam, malham bo‘ladi. Meni “fav­qulodda jinoyat” ustida qo‘lga olgan fidoyi izquvar kayfiyatida jomadonim tepasida turgan hushyor xodimlar savolga tutdi. Ularning ko‘zlariga tik qarab, burro-burro, aniq javob berib turibman. “Nima ekan-u, nimani topdila­ring, qanday narsa ekan u?” Gʻishtga o‘xshagan bir qimmatbaho yombinimi, allanimanidir qadim Xorazm tuprog‘idan olib ketayotgan emishman. “Qo‘yinglar-ay, tegmanglar, jomadonni ochib nima qilasizlar? Gapimga ishoninglar. U g‘ishtdek keladigan “asotir” suvakesak, mana oyog‘im, o‘zlaring ham ko‘rdinglar, oqsoqlanib yuribman. Oyoqqa malham bu tup­roq, yurtimning sho‘r tuprog‘i”, dedim. Shukrkim, ma’murlarning insofi bor ekan, gapimga ishonishdi. Jomadonni ochib ham o‘tirishmadi. Uyga kelib, shu kesakni suvda ivitib, loy qilib og‘riq uchun malham qilib yopdim. Foyda berdi. Boshidan o‘tgan tabib. Sulton Rayevning “Tuproq” hikoyasini o‘qiganimda boshimdan o‘tgan shu voqea hech xayolimdan ketmadi. Hikoya qahramoni Murodga onasi vasiyatli bir siqim tuproq beradi. Shunga parallel ikkinchi bir epizodda Yaponiyaga borib, Fudziyama tog‘larini ko‘rib, uning etagidan bir siqim tuproq olib kelayotgan Murodni aeroportda xuddi menga o‘xshatib yapon mutasaddilari to‘xtatishadi. Uchoq uchmasdan uni kutib turadi. Yapon­lar uchun ona zamin tuprog‘i tabarruk, uni birovning tashqariga olib ketishga haqqi yo‘q. Uchoq oynasidan suvzorlar orasida Yaponiya joylashgan orol bir nuqta bo‘lib ko‘rinadi. Bamisoli bir siqim tuproq u. Yaponiyada suv mo‘l, tuproq qahat. Har bir borgan sayyoh bir siqimdan olib ketaversa, yaponlar quruq yerining bari suvga do‘nadi, deb ham o‘yladim. Yaxshiyam, Xorazmdan uchayotganimda tuproq o‘rnida suvidan olib olmagan ekanman. Hamma joy tuproq va qumzor. Ammo suv qahat. Ehtimol, xorazmliklarning suvini xorijlik olib ketishi mumkin emasdir, degancha o‘zimcha xayolan bir qoida yasab oldim.

Shunday xayol va qiyoslar bilan Sulton Rayevning “Tup­rog‘”ini o‘qidim. Biografik xarakterli hikoya sifatida taassurot qoldirdi. Esimda qolgani uchun yaxshi hikoya deb baholadim.

Keyin “Tanlangan asarlar”ini qo‘lga oldim. Hikoya­laridan “Manas otaning avlodi” bilan “Faylasuf”ni o‘qidim. Universitet muhiti bo‘lgani uchun menga tanish talabalar, manzaralar, kayfiyatlar… Qattiqqo‘l domlalarni ko‘rganmiz. Siz ham ularni taniysiz. Umr bo‘yi esda qola­digan imtihonlarni siz ham topshirgansiz yurak hovuch­lab. Mabodo muallim bo‘lsangiz, imtihon olish, talabalar bilimini sinovdan o‘tkazishning qitmirona usullarini ham yaxshi bilasiz menga o‘xshab. Hikoyalar tarkibidagi ishq-muhabbat mavzusi esa yoshlikka xos; pokiza ko‘ngil egalariga umr bo‘yi yo‘ldosh. Har ikki hikoya ham menga ma’qul bo‘ldi.

Shu orada kitobdan o‘rin olgan “Tuproq”qa yana qayt­dim. Qayta o‘qishga zarurat sezdim va o‘qib zavqlandim. Balki haliroq uchinchi marta yana o‘qisam ham kerak. Zero, bu hikoya bir necha marta o‘qishga arziydi. “Ikki marta o‘qishga arzimaydigan asarni bir marta o‘qish shart emas”, degan gap shunday yaxshi asarlarni mutolaa qilayotganda bot-bot yodimga keladi.

Roman, qissa, sahna asarlaridan “hatlab” o‘tdim-da, birdan kitob oxiridagi “Chingiz Aytmatov” essesiga diqqatim muhrlandi. “Uning So‘zi avloddan avlodga o‘tib kelayotgan buyuk vijdon va haqiqat karvoniga o‘xshaydi”. Bu – Chingiz Aytmatov fenomeni uchun juda topib aytilgan o‘ziga xos original bir baho. Sulton Rayevning Chingiz og‘a bilan birinchi va oxirgi uchrashuvi bayon asosida qurilgan essedan bosh ko‘tarmay, uni bir zu­mda o‘qib tugatdim. Men uchun o‘n yetti yashar yigitcha­ning Chingiz Aytmatovni ko‘rib qolishi, beixtiyor unga ergashib yurishi qiziq tuyuldi. “Men o‘n besh qadamcha masofada unga ergashib boryapman. Nega bunday qil­yapman, o‘zim ham bilmayman…” Odamda g‘ayriixtiyoriy, o‘zi ham ang­lamaydigan bunday vaziyatlar bo‘lishi tabiiy. Zotan, esseni o‘qiyotib shu yigitcha bilan birga siz ham Aytmatovga ergashib yurasiz, hayajonlanasiz, dovdiraysiz, gaplashish uchun rejalar tuzasiz… Aynan Chingiz Aytmatovni tirik ko‘rib qolgan Sulton Rayev Moskvadagi VGIK yoki Qirg‘iziston Milliy universiteti­ning tarix fakultetiga hujjat topshirib, o‘qishga kira olmay qolganda­gi iztiroblarini ham unutadi-qo‘yadi. O‘sha ergashuv­ni ramzga yo‘yib: “Sulton Rayev bu Chingiz Aytmatovga ergashgan bola, yigitcha, adib…” degan gap o‘yimdan ketmay qoldi. Shunday kayfiyatda “Sevimli” telekanalining tadbirlar zalida bo‘lib o‘tgan adibning “Tanlangan asarlar”i taqdimotiga bordim. Anjumanda Sulton Rayev ijodi va shaxsini bir necha notiq tabiiy ra­vishda Chingiz Aytmatov fenomeniga bog‘ladi…

Nazarimda, har jihatdan munosib bir shogird, Ayt­matovga xos g‘ayrat-shijoat bilan ishlayotgan, yozayotgan bir adibdir Sulton Rayev. U o‘n yetti yoshida Chingiz Aytmatov izidan Qirg‘iziston Madaniyat vazirligigacha ergashib boradi. Aytmatov o‘sha vazirlik binosiga ki­rib ketadi, u yerda uzoq qoladi, qaytib chiqmaydi… Qarangki, oradan yillar o‘tib, Sulton og‘a o‘z ish faoliya­tida Aytmatov izidan ergashib borgan shu mahkamada Madaniyat vaziri bo‘ladi. Adibning essesi Chingiz og‘a bilan uchrashuvlari, suhbatlari, ulug‘ bir inson bilan yonma-yon yurishning sururi xususida juda yaxshi bir asar bo‘libdi. Bir suhbatda Aytmatovning salobati munosabati bilan: “Joy odamni emas, odam joyni tabarruk etarkan-da”, degan hikmat menga ma’qul keldi. Esse juda samimiy, tarjimasi ham yaxshi. Essening “Ustoz” bo‘limi­dagi bir nuqta menga alam qildi. Chunki Olmaota­dagi Muxtor Avezov uy-muzeyiga ikki yil avval men ham borganman. Biroq negadir o‘sha uy-muzeydagi Chingiz Aytmatovning “Mening ikkita milliy ziyoratgohim bor, ularni qalbimga jo qilib xorijiy mamlakatlarga sayohat qilaman, o‘zga xalqlar ostonasidan o‘taman. Bular – “Manas” va Muxtor Avezov. Bular mening xalqlarimning timsollaridir”, degan yozuvga diqqat qilmagan ekanman. Olmaota safarnomasini yozdim. Uy-muzeyga borga­nim­ni ham esladim. Ammo Aytmatovning shu e’tirofiga e’tibor bermaganim uchun, to‘g‘risi, o‘zimni kechirmadim.

Sulton Rayev o‘zaro suhbatlarida ustoziga dilida saqlab yurgan bir savolni beradi. Aytmatovning “Jamila”si va shaxsiyati tegrasida urchigan g‘iybat-u g‘urbatlar xususida, ularga munosib javob berish zarurati haqida so‘raydi. Shunda Aytmatov: “Agar men samoda baland parvoz qilayotgan burgut bo‘lsam, umrida botqoq, loydan boshqa hech narsani ko‘rmagan, vaqillab yotgan qurbaqa e’tibor qaratishimga arziydimi?”, deb balanddan kelib javob beradi.

Muhtaram gazetxon, kitobda hali o‘qishim kerak bo‘l­gan qissa, roman, dramatik asarlar bor. Ammo adibning hikoyalari va shu bitta esseni o‘qib ham ko‘ng­lim yorishdi. Sulton Rayev degan bir adib kitoblari, xususan, yangi tarjima bo‘lib nashrdan chiqqan “Tanlangan asarlar”iga ish stolimiz ustidan o‘rin ajratsak, yana ham to‘g‘rirog‘i, ko‘ngil javonidan joy bersak, nazarimda munosib bir ishni qilgan bo‘lamiz. Adib yozgan asarlarini o‘qib gapimga qo‘shilasiz, deb umid qilaman.

Bahodir KARIMOV, professor


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img83

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img598

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img596