15.10.2024 | 12:51
421
IBRAT DOMLANING IBRATI
Davlatimiz rahbari 2017-yil 7-iyul kuni Namangan viloyatiga tashrifi chog‘ida o‘z davrining yetakchi ziyolilaridan biri Is’hoqxon To‘ra haqida to‘xtalib, bu atoqli ma’rifatparvar ajdodimiz o‘ziga Ibrat taxallusini bejiz tanlamagani, uning el-yurt taraqqiyoti yo‘lidagi fidokorona hayoti nafaqat o‘z davrida, balki bugun ham barchamiz uchun haqiqiy ibrat namunasi bo‘lib qolayotganini alohida ta’kidlagan edi. Shuningdek, o‘shanda jadid bobomizga atab zamonaviy bog‘ yaratish, yodgorlik majmuasi va “Ibrat maktabi”ni tashkil qilish tashabbusini ilgari surgan edi. Ushbu taklif jamoatchilik tomonidan qo‘llab-quvvatlanib, Ibrat nomidagi bog‘ va uning muzeyi yaratildi.

“Is’hoqxon To‘ra 1861-yili To‘raqo‘rg‘on dahasining Sayram mahallasida tug‘ilgan. Hibsga olingan paytdagi ijtimoiy ahvoli: mulkdor (o‘z shaxsiy uyiga (!), bitta sigir (!) va bitta otga ega (!), arava, 16 tanob yeri bor. (Hayratlanarlisi, yashash uchun eng zarur mol-ashyo ham unga burjuy-jinoyatchi yorlig‘ini yopishtirishga dalil bo‘lgan). Millati o‘zbek, SSSR fuqarosi, partiyasiz, oliy ma’lumotli, madrasani bitirgan. Revmatizm bilan og‘rigan. Oila a’zolari: o‘g‘li Abbosxon 57 yosh (mashg‘uloti aniq emas), Vaqqosxon 35 (kolxozchi), Fayozxon 31 (dehqon), Rotibxon 7 yoshda. Qizlari – Zarifaxon 18, Tursunxon 16, Apinaxon 13 yoshda”. Bu anketa Is’hoqxon To‘raning o‘zi tomonidan imzolangan.
1937-yil fevralida Shahrixon (Stalino qishlog‘i) rayon ichki ishlar bo‘limi boshlig‘i davlat xavfsizligi leytenanti Damin-Zubov (Pavel Vasilyevich – R.Sh) o‘z odamlari bilan bir kunning o‘zida Is’hoqxon To‘ra va uning o‘g‘li Abbosxon To‘rani hibsga olib, uy xo‘jaligida tintuv o‘tkazadi.

Abbosxon To‘ra dastlabki tergovda 1929-yilgacha mulksiz bo‘lgani, ijtimoiy holati xizmatchi ekani, kelib chiqishi o‘rtahol dehqon ekanligi, millati o‘zbekligi, qishloq xo‘jaligi boshlig‘i bo‘lgani, 1930-yili quloqqa tortilgach, Shahrixon qishloq sovetiga qarashli Tumor qishlog‘iga kelib yashay boshlagani, qishloq imomi ekani, o‘zi va oila a’zolari kolxozga a’zo emasligini aytadi. Bayonnomada u Tumor qishlog‘ida ruhoniylarning maxfiy yig‘ilishida qatnashgani, o‘zga mamlakatlarning Sovet hokimiyatiga qarshi urush ochishi muqarrarligi haqida mag‘lubiyatchilik targ‘ibotini olib borgani, urush boshlanganida Sovet hokimiyatiga qarshi kurashish maqsadida aholi orasida aksilinqilobiy targ‘ibotda gumonlanib, bu ishga boshqalarni ham da’vat etgani ko‘rsatilib, Andijon turmasida hibsda saqlash shaklidagi ehtiyot chorasi o‘z kuchida qoldirilganligi qayd etilgan. Mahbus uni imzolab tasdiqlagan. Tergovchi qiynoqlar vositasida Abbosxon To‘radan otasi Is’hoqxon To‘raning “aksilinqilobiy” xarakterdagi faoliyati to‘g‘risida ma’lumot olishga erishadi. Oqibatda Is’hoqxon To‘ra ham hibsga olinib, Andijon turmasiga tashlanadi. Shuningdek, mazkur tergov jarayonida Ubaydulla Maxsum Otaboy A’lamov, Jabborxon Sultonxonov, Umarali Jumaboyev, Dehqonboy So‘fi Do‘smatov, Akbarali Niyozov, Moʻtabarxon Sultonxonovning “aksilinqilobiy” faoliyati haqida ham ma’lumotlar to‘plangan, shunga ko‘ra ular hibsga olinib, tergov qilinadi va qiynoqlarga solinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizligi xizmati arxivida Damin-Zubov 1937-yil 8-fevral kuni Is’hoqxon To‘ra Junaydullayevga nisbatan ehtiyot chorasini belgilash uchun davlat xavfsizligi katta leytenanti Lisisinga taqdim etgan hujjat saqlanib qolgan. Uni aynan keltiramiz: “Andijon shahri. 20-fevral kuni O‘zSSR NKVD Ma’muriy xizmat boshlig‘i, davlat xavfsizligi leytenanti Lisisin, davlat xavfsizligi serjanti Derevyanchenko Is’hoqxon To‘ra Junaydullayevni – 1861-yili To‘raqo‘rg‘on rayonida tug‘ilganini qayd etadi. Uning millati o‘zbek, SSSR fuqarosi, ma’lumoti oliy, arab, fors, turk, afg‘on, hind va rus tillarini biladi. U inqilobgacha 10 yil qozilik qilgan, davlat tomonidan jazoga tortilgan. 1926-yili yer maydoni sotib olgani uchun (!) bir yil qamoq jazosiga hukm etilgan. 1936-yil avgust oyida musulmonlar ruhoniylarining maxfiy yig‘inida ishtirok etgan, unda SSSRning boshqa davlatlar bilan urushishi muqarrarligi muhokama etilgan va Sovet hokimiyati mag‘lub qilinishi tayinligi qayd qilingan. Bu yig‘inlarda kolxozchilar orasida aksilinqilobiy targ‘ibot olib borish haqida qaror qabul qilingan. Sovet hokimiyati bilan kurashish uchun aksilinqilobiy unsurlardan tashkilot tuzish maqsadida Stalino rayoni qishloq soveti Yuqori Shahrixon Tumor qishlog‘idagi ikkita kengashda ishtirok etib shaxsan o‘zi nutq so‘zlab, urushning muqarrarligini, Musulmonobod davlati tuzish fikrini aytgani tasdiqlangan. Fuqaro Is’hoqxon To‘ra Junaydullayev O‘zSSR Jinoyat kodeksining 40-moddasi, 66-moddasi 2-bandi, 67-moddasi bilan ayblanib, avvalgi ko‘rilgan chora kuchida qoldirilgan”.
O‘zSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat xavfsizlik komiteti Andijon oblasti Andijon shahri bo‘yicha Boshqarmasi katta tergovchisi kapitan Lisenko imzosi bilan 1959-yil 21-avgustda berilgan ma’lumotnomada Andijon turmasidagi Junaydullayev Is’hoqxon ishi yuzasidan uning o‘limi sababi haqida hech qanday ma’lumot yo‘qligi aytilgan. Andijon shahridagi 4-sonli turma arxivida Junaydullayevning hisob kartochkasida u 1937-yil 19-iyunda vafot etgani qayd etilgan. Aslida esa Ibrat domlaning farzandi Rotibxonning shahodat berishicha, O‘zNKVD Andijon sektori bo‘limining sobiq boshlig‘i Makarevich so‘roq jarayonida “aybini” bo‘yniga oluvchi ko‘rsatma, ma’lumot olish va tergov materiallarini soxtalashtirish maqsadida keksa mahbusga mislsiz azob bergan. Inson zoti dosh berolmaydigan darajada jismoniy qiynoqqa solingan 76 yoshli Is’hoqxon To‘ra bu azoblarga bardosh berolmay, turma kamerasida may oyida, demak, arxivda qayd etilganidan bir oy oldin – dastlabki tergov jarayonida yurak xurujidan vafot etgan.
Shu tariqa ma’rifatchi olim, jadidlik harakatining peshqadam vakili, shoir, tilshunos, yangicha usulda maktab ochgan, o‘quv dasturiga yangiliklar kiritgan, o‘z qishlog‘ida “Matbaai Is’hoqiya” nomli bosmaxona tashkil etgan, Turkiya, Bolgariya, Gretsiya, Italiya, Afg‘oniston, Saudiya Arabistoni, Hindiston davlatlarida va ularning yirik shaharlarida ilmiy izlanishlar olib borib, arab, fors, ingliz, hind va urdu tillarini o‘rgangan, ensiklopedik ma’lumot sohibi Is’hoqxon To‘ra Junaydullaxo‘ja o‘g‘li Ibrat Andijondagi qatlgohga tunda yashirin ravishda janozasiz, kafansiz ko‘milgan.
Shu o‘rinda Ibrat domlaning o‘g‘li Rotibxonning 1959-yil 28-mayda O‘zbekiston SSR Oliy Sovetiga yo‘llagan arizasini keltiramiz: “Mening otam, “Ibrat”, “Anisiy” taxallusi bilan asarlar yozgan progressiv olim Is’hoq Junaydullayev 1862-yilda To‘raqo‘rg‘onda o‘qimishli xonadonda tug‘ilib, yoshlik davrida To‘raqo‘rg‘on, Namangan va Buxoroda bilim olgan. O‘z hayotida bilim qidirgan otam Rossiyaning ko‘p shaharlarida, Turkiya, Eron, Afg‘oniston, Hindiston hamda Xitoy davlatlarida bo‘lgan. Rus tilini, o‘qish, yozish va tarjimalar qilishni mukammal bilgan. Kezgan mamlakatlarining tili va madaniyatini o‘rganib, ular haqida yozgan asarlari hozirgacha saqlangan. “Jomul xutid” (Xatlar yig‘indisi), “Farg‘ona tarixi”, “Madaniyatlar tarixi”, “Yetti tilda lug‘at” va boshqa asarlari ma’lumdir. Bu manbalar Toshkentda Sharq qo‘lyozmalari institutida va Yozuvchilar soyuzining Namangan oblast bo‘limida saqlanmoqda.
Otam bilim tarqatuvchigina bo‘lib qolmay, ma’rifatparvar, madaniyatga undovchi shaxs bo‘lgan. Revolyutsiyadan ilgari Namanganda “Is’hoqiya” nomli tipo-litografiya tashkil qilib, o‘z asarlari va xalqni ma’rifatga chaqiruvchi boshqa asarlarni bosib turganki, hozirda Namangandagi “Udarnik” bosmaxonasi sobiq “Is’hoqiya” litografiyasi bazasida tashkil bo‘lgan.
Otam 1924-yilgacha xalq sudligi lavozimida ishlab kelganligi haqida zamondoshlari ma’lumot beradi. Keyinchalik qarilik tufayli ishdan qolgan.
1937-yilning fevral oyida otamni to‘satdan qamoqqa olishgan va 75 yoshda may oyida Andijon turmasida vafot etgan. Men 1930-yilda tug‘ilib otamni qamalish sababini bilolmaganman. Ushbu arizam bilan otamni qamalishi sababini va uning so‘nggi vaqtda oqlanganmi-yo‘qmi, shu haqida ma’lumot berib, meni o‘z biografiyamda otam haqida to‘laroq yozishimga imkon berishingizni so‘rayman”.
Shu ariza bo‘yicha O‘zSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat xavfsizligi komitetining Andijon oblasti bo‘yicha katta tergovchisi kapitan Lisenko tomonidan 1959-yil 5-sentyabrda arxiv tergov ishi bo‘yicha xulosa tayyorlangan. Xulosa Davlat xavfsizligi komitetining Andijon oblasti bo‘yicha bo‘lim boshlig‘i A.Sichev tomonidan tasdiqlangan. Unda bu ayblanuvchilar asossiz ravishda hibsga olingani va sud qilinib, jazoga tortilgani ko‘rsatilgan. Boshqacha aytganda, ular reabilitatsiya qilingan. Ammo bu “oqlov” xo‘jako‘rsinga bo‘lib, na keng ommaga oshkor qilingan, na ma’rifatparvar Ibrat domlaning faoliyatiga adolatli baho berilgan, na haqiqiy jinoyatchilar jazolangan. Aksincha, o‘z vaqtida Ibrat domlani hibsga olib, tergov qilgan, unga nisbatan nohaq ayblov xulosasini tayyorlagan chekist Damin-Zubov o‘zining razil ishlari uchun, qatag‘on kampaniyasida faollik ko‘rsatgani sovetlar tomonidan qadrlanib, hatto o‘tgan asrning 70-yillarida Lenin ordeni bilan taqdirlangan. Bu razil kimsa Andijon viloyatida turli tantanali majlislar hay’atida g‘urur bilan o‘tirganiga shaxsan o‘zimiz ham guvoh bo‘lganmiz. Bunday adolatsizliklar sovet rejimi sharoitida odatiy tus olganiga hamma ko‘nikkan edi.
Rustambek SHAMSUTDINOV,
tarix fanlari doktori, professor
“Jadid” gazetasining 2024-yil 11-oktyabrdagi 42-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
83
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
598
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
596



