20.07.2024 | 16:36
1813
JADID LUG‘ATCHILIGI
O‘zbek lug‘atchiligi tarixida jadidlikkacha bo‘lgan davrda, asosan, izohli lug‘atlar tuzish, mumtoz adabiyot, xususan, Alisher Navoiy asarlarini tushunishni ta’minlash va yangi shakllanayotgan eski o‘zbek adabiy tilini targ‘ib qilish, uning o‘ziga xos jihatlarini ommaga singdirishga yordam beradigan lug‘atlarni yaratish yetakchilik qiladi. XIX asrning ikkinchi yarmidan lug‘atchilikda yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lgani, lug‘at tartib berishda zamonaviy yondashuvlar yuzaga kelgani va yangi tipdagi lug‘atlar yaratilgani e’tiborni tortadi.

O‘zlarining turli janrlarga oid qimmatli asarlari bilan o‘zbek adabiyoti, madaniyati va ma’naviyati tarixida alohida o‘rin tutgan jadid ma’rifatparvarlari tilshunoslikning lug‘atchilik sohasida ham samarali faoliyat yuritishdi. Ular lug‘at yaratish borasida ham salmoqli izlanishlar olib borib, o‘zbek leksikografiyasini rivojlantirishga munosib hissa qo‘shishdi.
Ma’lumki, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan chor Rossiyasining O‘rta Osiyodagi mustamlaka siyosati mahalliy turkiy xalqlarning tili, madaniyati va etnografiyasini o‘rganish, ular orasida kuzatuv ishlarini olib borish ehtiyojini vujudga keltirdi va bu hol o‘zaro muloqotni ta’minlovchi ruscha-o‘zbekcha, o‘zbekcha-ruscha lug‘atlar yuzaga kelishiga zamin bo‘ldi. Bunday yo‘nalishdagi ilk lug‘atlar rus ziyolilari hamda davlat xizmati vakillari tomonidan yaratildi. A.Starchevskiyning “Переводчик с русского языка на сартовский” (1878), S.Lipinning “Русско-узбекский словар” (1884), В.П.Наливкин ва М.Наливкинанинг “Русско-сартовский и сартовско-русский словар” (1884-1912) kabi lug‘atlarini shular sirasiga kiritish mumkin.
Bu davrda jadid ziyolilari ham ommaning ongi, ilm darajasini yuksaltirish maqsadida ana shunday ikki tilli lug‘atlar ustida ish olib borishdi. Dastlab Ashurali Zohiriyning “Ruscha-o‘zbekcha mukammal lug‘at”i paydo bo‘ldi. Keyinchalik Abdulla Qodiriy hammuallif bo‘lgan “Ruscha-o‘zbekcha to‘la so‘zlik” lug‘ati yuzaga keldi. Bu mualliflar lug‘at tartib berishda o‘zbek tilining milliy xususiyatlarini, shakllanayotgan yangi o‘zbek adabiy tilining leksik, grammatik me’yorlarini e’tiborga olgan holda jonli xalq tilidan ko‘plab so‘z va iboralarni kiritishdi.
“Chig‘atoy gurungi” jamiyati a’zosi Elbek faoliyatida ham lug‘atchilik alohida o‘rin tutadi. U XX asrning 20-30-yillarida o‘zbek tilining so‘z xazinasini boyitish, ona tilimizni ichki imkoniyatlari asosida rivojlantirish, milliy adabiy til yaratish yo‘lida izlanishlar olib borib, “Lug‘at va atamalar”, “O‘zbekcha shakldosh so‘zlar lug‘ati” hamda “O‘zbek to‘la so‘zligiga materiallar” nomli asarlarini yozdi. Omonim so‘zlarning ma’nolari bir necha izoh usullari yordamida ochib berilgan “O‘zbekcha shakldosh so‘zlar lug‘ati” o‘zbek leksikografiyasi tarixida birinchi maxsus lug‘at hisoblanadi. “O‘zbek to‘la so‘zligiga materiallar” asarida esa so‘zlarning talaffuzi va imlosida bir xillikka erishish, asos va qo‘shimchalar imlosi, so‘zlarning yasalish tiplari haqidagi ma’lumotlar beriladi.
Taniqli ma’rifatparvar adib Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiyoti tarixini tizimli ravishda tadqiq etib, dastlab “Eng eski turk adabiyoti namunalari”, so‘ngra “O‘zbek adabiyoti namunalari” majmualarini chop ettirdi. Olim “Eng eski turk adabiyoti namunalari” kitobida Mahmud Koshg‘ariyning “Devon-u lug‘atit turk” asarini tilshunoslik va adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan atroflicha o‘rganib, unga maxsus “Lug‘at” qismini qo‘shadi hamda asar matniga kirgan sof turkiycha so‘zlar izohini beradi. Jami 126 ta sof turkiycha so‘z izohlangan mazkur lug‘at etimologik lug‘at, qiyosiy-tarixiy lug‘at, o‘zbekcha-forscha-arabcha tarjima lug‘at, qolaversa, izohli lug‘at belgilarini ham o‘zida aks ettirgan. Bu holat Abdurauf Fitrat lug‘atshunos jadid adibi ekanini ham ko‘rsatdi.
Shuningdek, Is’hoqxon Ibratning “Lug‘oti sitta alsina” (olti tilli) lug‘atini mazmun-mohiyati bilan o‘sha davrda yangicha yo‘nalishdagi, ya’ni Gʻarb lug‘atchiligi an’analari ta’sirida yaratilgan asarlar sirasiga kiritish mumkin. To‘g‘risi, o‘zbek leksikografiyasida Ibratga qadar ham, Ibratdan keyin ham ayni shu xildagi, ya’ni olti til manbalari qamrab olingan va ular o‘zaro qiyoslangan boshqa lug‘at tuzilgani yo‘q. E’tiborli jihati, Is’hoqxon Ibrat bu ishga qo‘l urishdan oldin turkiy, arab, fors-tojik, usmonli turk hamda rus lug‘atchiligi bilan ham to‘la tanishib chiqadi.
“Lug‘oti sitta alsina” ommabop lug‘at hisoblanib, keng o‘quvchilar ommasiga mo‘ljallab tuzilgan edi. Muallif ta’kidlaganidek, “safar ahli”ga mo‘ljallab tuzilgan ushbu so‘zlashgich lingvistik manba sifatida o‘sha davrdagi Sharq va Gʻarb lug‘atchiligi tamoyillarini o‘zida mujassamlashtirgan, xalqimizni jahon mamlakatlaridagi madaniy hayot, fan va texnikaning ilg‘or yutuqlari, yangiliklari bilan tanishtirish barobarida xorijiy tillarni ham egallashga da’vat etgan, o‘zbek lug‘atchiligining tadrijiy takomilida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan leksikografik asar sanaladi.
O‘tgan asrning 20-yillarida zamonaviy ilm-fan asoslari, xususan, iqtisod va siyosat sohasidagi yangiliklar bilan tanishishda yetakchi mavqega ega bo‘lgan rus tilida qo‘llaniladigan terminlarning o‘zbekcha tarjimasini lug‘atlar shaklida berish ehtiyoji mavjud edi. Shunga asosan, Nazir To‘raqulovning “Rus-o‘zbek tilining siyosiy va iqtisodiy lug‘atchasi” risolasi yuzaga keldi. Bu lug‘at ancha murakkab xususiyatga ega edi. Lug‘at ikki tilli (ya’ni ruscha siyosiy-iqtisodiy terminlarning o‘zbekcha tarjimasi berilgan) bo‘lsa-da, biroq unda terminlar tarjimasida ularning to‘g‘ridan to‘g‘ri ekvivalenti (muqobili) berilgan holatlar ham, terminlarning tarjimasi bilan birga izohi berilgan holatlar ham uchraydi. Lug‘at rus alifbosi alfaviti tartibida tuzilgan bo‘lib, unda jami 403 ta ruscha terminning o‘zbekcha tarjimasi va izohi berilgan. Ushbu lug‘at o‘zbek lug‘atshunosligida o‘ziga xos o‘ringa ega. U soha terminlari to‘plangan ilk lug‘at bo‘lgani uchun ayrim kamchiliklardan ham xoli emas. Lekin bu hol uning qadri va ahamiyatini zarracha pasaytirmaydi.
Gʻozi Olim Yunusovning “Ruscha-o‘zbekcha qisqa huquqiy va siyosiy lug‘at”i o‘zbek lug‘atchiligida terminologik lug‘atlar yaratish yo‘nalishida ikkinchi leksikografik asar hisoblanadi. Muallif so‘zboshida mazkur to‘plam haqida shunday yozadi: “Ruscha-o‘zbekcha qisqa huquqiy va siyosiy lug‘at”ni yozishdan maqsad huquqiy adabiyotdagi, xususan, tarjimadagi atamalarga qat’iy va muayyan bir shakl berish va shu yo‘l bilan istiloh quramalig‘ini (ixtilofini) bir daraja bo‘lsa-da kamaytmakdir”. Gʻozi Olim Yunusov lug‘ati arab alifbosi tartibida tuzilgan, unda jami 1381 ta ruscha atamaning o‘zbekcha tarjimasi va izohi berilgan edi. XX asr boshlarida o‘zbek adabiy tilining siyosat va huquq sohasiga oid terminologik tizimi barqarorligini belgilash, uni tartibga solish va muntazamligini ta’minlash hamda atamalar lug‘ati sohasini rivojlantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qilgan.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, jadid namoyandalarining tilshunoslik sohasidagi amaliy faoliyati o‘zbek leksikografiyasini yangi bosqichga ko‘tardi. Bu davrda yaratilgan lug‘atlar, avvalo, o‘zida tarix va yangi davrni mujassamlashtirgani bilan xarakterlanadi. Ularda klassik Sharq va zamonaviy Gʻarb leksikografik amaliyoti uyg‘unlashib ketganini kuzatish mumkin. Qolaversa, jadidlar tuzgan lug‘atlarda asosan badiiy asar tilini tushunish uchun xizmat qilgan o‘zbek mumtoz lug‘atlaridan farqli ravishda ko‘proq til o‘rgatish va til ta’limi masalalariga urg‘u berilgan. Bunday asarlar o‘zbek zamonaviy lug‘atchiligining keyingi taraqqiyoti uchun o‘ziga xos poydevor vazifasini o‘tadi.
Sulton NORMAMATOV, filologiya fanlari doktori, professor
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
83
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
598
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
596



