11.06.2024 | 17:08
422
KIPRIGI BILAN ILM QUDUG’INI QAZIGAN OLIM
Chin ma’nodagi fidoyi tadqiqotchi, “ilmdan boshqasi savatdagi suv” shiorini shogirdlariga, yaqinlariga, farzand-u nabiralariga hamisha uqtirib kelgan Sherali Turdiyev o‘zbek jadid adabiyoti tarixining ko‘p sirli qulflariga kalit topa olgan olim edi. U o‘zining ilmiy ijod yo‘lida o‘tkir qalami bilan jonkuyar, izlanuvchan va haqiqatgo‘y tadqiqotchi bo‘lib tanildi.
1947-yildan to umrining poyonigacha o‘zbek hamda qardosh xalqlar matbuotida ko‘plab ilmiy maqolalari, taqriz va tarjimalarini e’lon qildi.

U o‘z vaqtida “O‘zbek adabiyotining 20-yillardagi hikoyachiligi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. Shuningdek, jadid adabiyoti, jadidlar tarixi, qatag‘on qurbonlarining hayot va ilm yo‘li, qismati borasida kiprik bilan ilm qudug‘ini qazib, adabiyot muhiblariga “obi hayot” taqdim etdi. Olim nodir fondlarda umrini o‘tkazdi. O‘zbekistondan tashqari Germaniya, Avstriya, AQSh, Turkiya, Yaponiya kutubxona hamda arxivlarida tadqiqotlar olib bordi. Xususan, 20-yillarda xorijga o‘qishga yuborilgan talabalar taqdiri bilan qiziqdi. Qatag‘onga uchragan juvonmarg ziyolilarning izlarini izladi va oila a’zolarini topib, ular bilan suhbatlar uyushtirdi. Shu tadqiqotlarning bir qismi o‘laroq “Ular Germaniyada o‘qigan edilar” kitobini yozdi. Bu kitob vaqtida juda mashhur bo‘lib ketdi. O‘zbek kinoijodkorlari ushbu noyob ilmiy tadqiqot asosida ikki seriyadan iborat hujjatli film ham yaratdilar.
Bir holatga hayron qolaman: bugun turli adabiy-ilmiy anjumanlarda ma’ruza qilgan ba’zi tadqiqotchilar, shu mavzuda badiiy asarlar yaratayotgan yosh adiblar o‘z “topilma”larini bayon qilishadi, “Ular Germaniyada o‘qigan edilar” kitobidan unumli foydalanishadi-yu, biroq afsuski, zahmatkash olim Sherali Turdiyevni eslashni istashmaydi. Holbuki, ilm xolislik va adolatni talab qiladi.
Bir necha yil oldin akademik Naim Karimov domla bilan suhbatlashganimda: “Sherali do‘stim juda kamtar inson edi. Shunday holatlar bo‘lardi, u kelib: “Qara, Naim, mana bu muallif mening falonchi nashrimdagi fikrlarni shundaygina olgan-u o‘z familiyasi bilan chop qilgan”, deb aytardi. “Bunga chora ko‘rish kerak” desam, “Ha, mayli, kerak emas. Bir kun insofga kelib qolar…”, deb qo‘l siltab qo‘yardi. Biror ilmiy asar, maqola yozishda kimdir yoki kimlardir bilan hammuallif bo‘lsa, albatta, o‘z ism-sharifini eng oxiriga tirkar edi. Shunda men “Hammasini deyarli o‘zing yozding-ku” deb tanbeh bersam, parvo ham qilmasdi…”. Naim Karimov domla Sherali Turdiyevni zahmatkash, ziddiyatlarni xushlamaydigan, juda muloyim, halim va kamtar inson sifatida yodga olgani hamon esimda.
Balki, Sherali Turdiyevga bunday go‘zal insoniy fazilatlar otasidan o‘tgan bo‘lsa kerak. Dehqonchilik, kosiblik ilmining ustasi bo‘lgan Turdiboy ota haqida: “Dadam juda sodda va xokisor bo‘lib, masjidga yangi kalish kiyib borib, eskisiga alishtirib kelar edi”, degan ekan Sherali Turdiyev.
Olim zoti uchun halollik va sofdillik fazilati juda muhim. “Olim bo‘lish oson, odam bo‘lish qiyin”, degan hikmatni xalqimiz bejiz aytgan emas. Sherali Turdiyevning qizi, taniqli bolalar shoirasi Kavsar Turdiyeva “Otam – ustozim” maqolasida yozadi: “Otam agar biror inson ko‘chada qolib, yotishga joy topolmagan bo‘lsa, uyga olib kelar edilar. Zarurati bo‘lsa, musofirning qo‘liga pul tutqazib, ovqatlantirib keyin jo‘natardilar…”.
Sherali Turdiyev begunoh insonlarning xalq dushmanlari sifatida qoralangani va qatl qilinganiga befarq qarab tura olmadi. Arxivlardan haqiqat izladi; umrining ko‘p yillarini tarixiy manbalar ustida ishlash bilan o‘tkazgan olimning “Sherali arxiv” laqabi ham bor edi. Olimning izlanishlari Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyini tashkil etishda, uni eksponatlar bilan boyitishda juda qo‘l keldi.
Olim respublika va xalqaro anjumanlarda ishtirok etib, ilm ahli bilan hamisha do‘stona aloqalar o‘rnatdi. Uning shaxsiy arxivida mingga yaqin maktub, tabriknoma va taklifnoma, iltimos xatlari va tashakkurnomalar bor. Yozishmalarda xorijlik olimlar, tadqiqotchilar Sherali Turdiyevdan asosan arxiv manbalari, jadidlar mavzusiga tegishli fotosurat nusxalari, o‘z asarlariga taqrizlar yuborishni iltimos qilgan. Iltimosnomalar bilan birga ilmiy simpozium, anjuman, seminar, forumlarga taklif xatlari ham juda ko‘p. Sherali Turdiyevning ilmiy tadbirlar o‘tkazilishida, kitoblar yozishda, muzeylarni boyitishda qo‘shgan beqiyos hissasi e’tirof etilgan tashakkur xatlari yozishmalar ichida miqdor jihatidan eng salmoqlisidir.
Adabiyot, tarix, tarjimashunoslik sohalarining muxlisi va ma’lum ma’noda “kaliti” bo‘lish bilan birga, olim inson sifatida benazir va ardoqli edi. U juda samimiy do‘st, ustozlariga sadoqatli shogird, izdoshlariga ustoz, farzandlariga uzoqni ko‘ra biluvchi maslahatgo‘y mehribon ota, nabiralariga sevimli va rahnamo bobo edi. “Yordamini, vaqtini, ilmini hech qizg‘anmaydigan olijanob inson edi. Mehnatkash, kamtarin, xokisor, oddiy va buyuk edi…”
Sherali Turdiyevni tanigan-bilganlarning barchasi bu benazir inson haqida aynan shu fikrni takror va takror ta’kidlashadi.
Hulkar TURDIYEVA,
filologiya fanlari nomzodi, dotsent
“Jadid” gazetasi | 2024-yil 7-iyun | 24-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
79
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
595
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
593



