22.10.2026 | 12:41
729
OILA VA DAROMAD
Robert Xoll va Maykl Vudford tadqiqotlarining Özbekiston uçun ahamiyati
Oila kelgusi daromadiga işonsa, farzandining ta’limi va uy-joy şaroitini yaxşilaş uçun uzoq muddatli reja tuzadi. Tadbirkor mahsulotiga talab bölişini kutsa, yangi uskuna xarid qiladi, xodim yollaydi. Millionlab insonlarning şunday qarorlari mamlakatdagi iste’mol, işlab çiqariş va bandlikka ta’sir etadi.
2026-yil 12-oktyabrda iqtisodiyot böyiça Nobel mukofoti amerikalik olimlar Robert Xoll va Maykl Vudfordga berilgani e’lon qilindi. Şvetsiya davlat bankining Alfred Nobel xotirasiga ta’sis etgan uşbu mukofoti ularga makroiqtisodiy barqarorlaştirişning mikroiqtisodiy asoslarini rivojlantirgani uçun nasib etdi.

Bu ilmiy ta’rifning mazmunini sodda ifodalaş mumkin. Inflyatsiya, iqtisodiy ösiş va işsizlikni tuşuntirişda oilalarning xarid va jamğariş, korxonalarning narx belgilaş va işga qabul qiliş qarorlarini hisobga oliş kerak. Sovrindorlarning tadqiqotlari Özbekistonda aholi daromadini oşiriş va samarali bandlikni ta’minlaş masalalariga ham şu nuqtayi nazardan yondaşişga undaydi.
Robert Xoll 1943-yilda Kaliforniya ştatidagi Palo-Alto şahrida tuğilgan. Berklidagi Kaliforniya universitetida tahsil olgaç, 1967-yilda Massaçusets texnologiya institutida iqtisodiyot böyiça doktorlik darajasini olgan. 1978-yildan uning ilmiy faoliyati Stenford universiteti bilan boğliq. Iste’mol, mehnat bozori va iqtisodiy tebranişlarni örgangan olim 2010-yilda Amerika iqtisodiy assotsiatsiyasi prezidenti bölgan.
Xollning 1978-yilgi maqolasi iste’mol rejalari kelajak haqidagi tasavvurlarga boğliqligini tahlil qildi. U doimiy daromad va hayotiy davr nazariyalarini rivojlantirib, muayyan şartlar şaroitida odamlar mavjud axborotni bugungi qarorlaridayoq hisobga olişini körsatdi. Şuning uçun iste’mol rejasini özgartirişga köpinça kutilmagan yangi axborot turtki böladi. Kelgusi iş haqining barqaror ösişi haqidagi işonçli xabar, masalan, oilaning bugungi xaridlariga ham ta’sir qilişi mumkin.
Şartli misol: oila bir marta ön ikki million söm mukofot olsa, mablağning bir qismini jamğarişi yoki qarzini tölaşi mumkin. Agar oylik daromadi bir million sömga oşsa va bu qöşimça daromad saqlanişiga işonsa, doimiy xarajatlarini ham qayta rejalaştiradi. Demak, daromadning miqdori bilan birga, uning davomiyligi ham ahamiyatli.
Biroq daromadi past, jamğarmasi kam yoki qarz oliş imkoniyati çeklangan xonadonda kundalik ehtiyojlar ustuvor böladi. Bunday oila bir martalik yordamning katta qismini ham zarur iste’molga sarflaşi mumkin. Şu bois, ijtimoiy dasturlarni baholaşda oilalarning imkoniyati va ehtiyojidagi farqlarni hisobga oliş lozim.
Mehnat iqtisodiyoti uçun Xollning işsizlik haqidagi tadqiqotlari alohida ahamiyatga ega. Uning 2005-yilgi maqolasida iş haqi iqtisodiy şaroitga darhol moslaşmaydigan mehnat bozori tahlil qilingan. Bunday vaziyatda yangi xodimni işga olişdan kutiladigan foydaning kamayişi korxonalarning böş iş örinlari oçişini keskin sekinlaştirişi mumkin. Natijada iş qidirayotgan kişi uzoqroq kutadi, işsizlik ösadi. Bu natija iş haqini pasaytiriş haqidagi umumiy tavsiya emas. U bandlikni tahlil qilişda odamlarning işdan böşaşi bilan birga, yangi iş topiş imkoniyatini ham örganiş zarurligini körsatadi. Xodim malakasi, böş iş örinlari haqidagi axborot va korxonaning kelgusi buyurtmalarga işonçi şu jihatdan muhim.
Maykl Vudford 1955-yilda Massaçusets ştatidagi Çikopi şahrida tuğilgan. U 1977-yilda Çikago universitetini, 1980-yilda Yel huquq maktabini tamomlagan, 1983-yilda Massaçusets texnologiya institutida iqtisodiyot böyiça doktorlik darajasini olgan. Çikago va Prinston universitetlarida işlagan olim 2004-yildan Kolumbiya universiteti professori hisoblanadi. Uning asosiy tadqiqotlari pul-kredit siyosati, inflyatsiya va insonlarning kelajak haqidagi kutilmalariga bağişlangan.
Vudfordning 2003-yilda çop etilgan «Foizlar va narxlar» kitobi zamonaviy pul-kredit siyosatining nazariy asoslarini tizimlaştirdi. U rivojlantirgan yondaşuvda korxonalar narxlarni bir vaqtda va bir xil tezlikda özgartira olmasligi hisobga olinadi. Şu sababli, talab yoki foiz stavkasidagi özgarişlar ma’lum vaqt davomida işlab çiqariş va bandlikka ham ta’sir qiladi. Foiz stavkasi oşsa, kredit hisobiga qilinadigan ayrim xarid va investitsiyalar qimmatlaşadi. Talabning sekinlaşişi narxlar ösişini jilovlaşi mumkin, ammo korxonalarning kengayiş rejalari ham susayişi ehtimoli bor. Şuning uçun qaror qabul qilişda inflyatsiyaning sababi, iqtisodiy faollik va siyosat ta’sirining keçikib namoyon bölişi hisobga olinadi.
Vudford markaziy bankning jamoatçilik bilan muloqotiga ham katta ahamiyat berdi. Oila uzoq muddatli kredit olganda, korxona yangi işlab çiqarişni rejalaştirganda, kelgusidagi moliyaviy şaroitni baholaydi. Markaziy bank öz qarorlarining sababini va keyingi harakatlar qaysi şaroitlarga boğliqligini oçiq tuşuntirsa, odamlar asosliroq reja tuzadi. Prognozning qanday şartlarga tayanayotgani aytilsa, vaziyat özgarganda, qaror nega özgarganini ham tuşuniş osonlaşadi.
Ayni paytda, narxlar ösişining barça sababini foiz stavkasi orqali bartaraf etib bölmaydi. Energiya ta’minotida uziliş yoki mahsulot yetkazib berişda tösiq bölsa, taklifni tiklaş çoralari ham zarur. Demak, iqtisodiy siyosat muammoning manbasini aniqlaş va çoralarning özaro ta’sirini baholaşga tayanişi lozim.
Özbekistonda bu ilmiy qaraşlar aholi farovonligini oşiriş vazifalari bilan bevosita boğliq. Rasmiy statistikaga köra, kambağallik darajasi 2024-yildagi 8,9 foizdan 2025-yilda 5,8 foizga pasaygan. Işsizlik darajasi esa 2025-yil uçun dastlabki ma’lumotlarda 4,8 foiz deb baholangan; 2024-yilda u 5,5 foiz edi. Bu natijalarni mustahkamlaşda mehnat daromadining barqarorligi va iş örinlari sifatiga e’tibor qaratiş muhim.
Prezident Şavkat Mirziyoyev raisligida 2026-yil 23-yanvarda ötkazilgan yiğilişda kambağallik va bandlik masalalarini mahalla darajasida hal etişga alohida e’tibor qaratildi. Har bir hududda iş topişga tösqinlik qilayotgan omilni aniqlaş zarur. Bir joyda malaka, boşqa joyda transport, elektr ta’minoti yoki mahsulotni sotiş imkoniyati çeklangan bölişi mumkin. Dastur mazmuni şunga qarab belgilanişi lozim. Fikrimça, bandlik dasturlarini baholaşda işga joylaşganlar soni bilan bir qatorda, olti oy yoki bir yildan keyin işini saqlab qolganlar uluşini ham kuzatiş kerak. Rasmiy mehnat munosabatlari, daromadning xarid qobiliyati va malaka ösişi dasturning oila hayotiga ta’sirini aniqroq körsatadi.
Kasbga öqitiş iş beruvçining haqiqiy ehtiyojiga tayanişi lozim. Ta’lim muassasasi korxona bilan amaliy tayyorgarlikni yölga qöysa, bitiruvçining işga moslaşişi yengillaşadi. Natijani berilgan sertifikatlar soni bilan birga, könikmaning iş joyida qöllanişi orqali baholaş foydali. Yoşlar va xotin-qizlarning öqiş, oilaviy majburiyatlar hamda mehnatni uyğunlaştiriş imkoniyati ham e’tiborda bölişi kerak.
Oila daromadining barqarorligi ijtimoiy himoya uçun ham muhim. Ehtiyojmand xonadonga tezkor yordam körsatiş bilan birga, muntazam daromad topiş imkoniyatini kengaytiriş zarur. Bunda soğliq, mehnat qobiliyati va parvariş majburiyatlari hisobga olinişi şart. Mehnat qila oladigan kişini munosib işga yönaltiriş va işlaş imkoniyati çeklangan insonni işonçli ijtimoiy himoya bilan qamrab oliş bir-birini töldiradi.
Iqtisodiy qarorlarni fuqarolarga tuşuntiriş ham amaliy ahamiyatga ega. Inflyatsiyaning oila byudjetiga ta’siri, kredit şartlari va davlat dasturlaridan foydalaniş tartibi sodda bayon etilsa, odamlar öz imkoniyatini töğriroq baholaydi. Aholi va tadbirkorlarning kutilmalarini muntazam örganiş qaror qabul qiluvçilarga qöşimça axborot beradi.
Uşbu takliflar laureatlar ğoyalarining Özbekiston şaroitidagi amaliy talqinidir. Universitetlarimizda ularning asarlarini mahalliy ma’lumotlar asosidagi tadqiqotlar bilan boğlab örganiş foydali. Bunda norasmiy bandlik, mehnat migratsiyasi va xonadonlar daromad manbalarining xususiyatlari hisobga olinişi kerak. Dasturlarni dastlab çeklangan hududda sinab, natijalarini taqqoslaş ularni kengaytiriş uçun asos böladi.
Iqtisodiy siyosatning natijasi inson hayotida sezilişi kerak. Oilaning ertangi daromadiga işonçi, yoş mutaxassisning munosib iş topişi va tadbirkorning yangi iş örni yaratişi bu natijaning aniq ifodalaridir. Laureatlar tadqiqotlarini mamlakatimiz şaroitida tekşirib, amaliyotga tatbiq etiş aholi farovonligini oşirişga xizmat qilişi mumkin.
Qalandar ABDURAHMONOV,
ÖzFA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor
“Jadid” gazetasining 2026-yil 16-oktyabrdagi 42-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
77
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
594
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
591



