12.04.2024 | 14:24
631
INSON QALBI BILAN HAZILLASHMANG SIZ…

Turkshunoslik ilmining asoschisi Mahmud Koshg‘ariy jahon adabiyotining mangu obidasi “Devon-u lug‘otit turk” (“Turkiy so‘zlar lug‘ati”) asarini 1072-yilda yozib bitirgan, ya’ni bugungi til bilan aytganda, ona tilimizning birinchi akademik lug‘ati bundan salkam ming yil avval yaratilgan. Bunday lug‘atlar boshqa xalqlarda, jumladan, ruslarda V.I.Dalning mashhur izohli lug‘ati 1819-yilda yozilgan va 1863—1866-yillarda nashr qilingan. Birinchi ingliz tili lug‘ati esa 1552-yilda Richard Xaloet tomonidan tuzilgan. Agar hisob qilsangiz turkiy so‘zlar lug‘ati rus va ingliz tilidagi lug‘atlardan besh-yetti asr avval yaratilganiga tarixning o‘zi guvoh…
Oksford universiteti professori Jon Grivs 1643-yildan boshlab “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” asarini ilmiy tadqiq qila boshlaydi va Ulug‘bekning yulduzlar katalogidan olingan 98 ta yulduz holatini 1648-yili e’lon qiladi. Keyinchalik esa, u Mirzo Ulug‘bekning to‘rt qismdan iborat “Zij”ining birinchi kitobini lotin tiliga tarjima qilib nashr etadi.
Tarixda bu singari misollarni istagancha topish, qiyoslash mumkin. Yurtimiz zaminida tavallud topib, dunyo tamadduniga munosib hissa qo‘shgan bobolarimizning ilmiy-madaniy meroslari, shubhasiz, xalqimiz tarixidagi yorqin sahifalardir.
Ammo bu sharafli tarixni ko‘rolmaydigan, unga hasad ko‘zi bilan qaraydigan “tarixchilar” hamma zamonlarda ham bo‘lgan. Bunga ko‘plab misollarni keltirish mumkin. Yaqinda millatchi Zaxar Prilepinning shovinistlarcha tuhmatidan keyin kuni kecha haqiqatni soxtalashtiruvchi, bir qator turkiy xalqlar tarixini chippakka chiqaruvchi “tarixchi” Mixail Smolinning tuhmatlarini ham eshitdik.
Imperiyaparast “tarixchi”ning “NTV” telekanalidagi chiqishida aytgan gaplaridan, birinchi navbatda, ulug‘ xalqlarning tarixini, insoniyat tarixini buzib talqin qilishga urinayotgani yaqqol seziladi. Nahotki, odam shu darajada nodonlikka berilsa, butun dunyo ahliga qarab bemalol yolg‘on so‘zlasa?! Balki bu alamli so‘zlardir!
Beixtiyor akademik shoir G‘afur G‘ulomning “Sharaf qo‘lyozmasi” she’ri yodimizga tushadi. Bundan 75 yil oldin yozilgan bu she’r ingliz lordining bizni qabila deb ataganiga javob tarzida bitilgan edi. Lordning so‘zlariga qarshi shoir yozadi:
Qadim o‘zbek xalqisan,
Asl odam avlodi.
Misr ehromlaridan
Tarixing qariroqdir.
Ma’lumki, Odam atodan boshlangan tariximiz qadimiy qo‘lyozmalarda bitib qo‘yilgan. Azaldan yetti pushtini bilib kelgan ota-bobolarimiz nafaqat milliy urf-odatlar, an’analarimizni boyitgan, balki ilm-fan bobida ham tengsiz edilar.
Bizda logarifmaning
Mushkul muammolari
Qo‘ldagi barmoqlarday
Oddiy qilinganda hal,
Oliy irq da’vogari
Hatto sanay olmasdi
O‘n barmoqni mukammal.
Tushungan o‘quvchiga she’rning har satrida olam-jahon ma’nolar bor. Algebraning asoschisi Abu Abdulla Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy ekanini butun dunyo olimlari e’tirof etgan. Bobomizning “Aljabr va almuqobala hisobi haqida qisqacha kitob” asari nomi bilan murakkab bir fan atalishini ham, bu asar bugungi raqamli texnologiyalarning poydevori ekanini ham, akademik shoirimiz o‘sha zolim sovetlar zamonida baralla aytayotganidagi jasorati ham bizni hayratga soladi.
Shoir o‘z xalqi bilan g‘ururlanib davom etadi:
Jahonlar yaratarlik
Tarixiy kamoling bor.
Ozod vatan egasi,
O‘z ko‘ksingda o‘z quyosh,
Quyoshday zavol bilmas
Yarqiroq jamoling bor.
Xuddi shu tarixingni,
Shu yering, quyoshingni,
Biliming, do‘stligingni
…Qullik kishanlarida
Qilmoq bo‘ladi ma’tal.
Ustoz shoir endi xalqimizning kamolini ko‘rolmaydigan tuhmatchilarning yovuz maqsadini zukkolik bilan o‘quvchiga anglatadi. Ya’ni bizni “qullik kishanlarida” tutib turmoqchi bo‘lgan kimsalarning qilmishini fosh etadi. She’r mazmunan yanada teranlashib boradi:
Ular ne-ne paktlarga
Og‘uli muhr bosib,
Jahannam qopqasini
Yer yuzida ochmoqchi…
Dunyodagi yovuz kuchlarning bundan ming yil avval ham, bundan yuz yil avval ham, bugun ham qabih maqsadlari ma’nosi o‘zgarmas – bir xildir, ammo turlicha ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Ular boshqa xalqlarning tinch-totuv yashashini, o‘zga yurtlarning gullab-yashnashini ko‘rolmaydilar. O‘zgalar hisobiga yashashni, bosqinchilikni, talonchilikni ko‘zlaydilar. Buni tarix isbotlaydi.
Shoir she’rni yakunlar ekan, buyuk xalqimizga qarata rag‘batlantiruvchi so‘zlarini aytadi:
Bir zo‘r ur, gurillasin
Bilag‘onlik ijoding,
Sening bilan shoirning
Manglayi yarqiroqdir.
Akademik shoir G‘afur G‘ulomning she’riyati an’analarini munosib davom ettirgan ustoz Abdulla Oripovning ushbu satrlari ham o‘z vaqtida xalqimizning kelajagiga g‘arazli niyatda qarovchi kimsalarni ogohlikka chaqiradi:
Inson qalbi bilan hazillashmang Siz,
Unda millat yashar, unda til yashar.
Unda ajdod faxri yashaydi so‘zsiz,
Unda istiqomat qiladi bashar.
She’rning davomini yaxshi bilasiz.
Mustaqillikka erishgan yurtimizning kundan kunga gullab-yashnayotgani, dunyo mamlakatlari orasida teng huquqli bo‘lib, kelajakka dadil odimlab borayotganidan tinchini yo‘qotgan kimsalar ko‘p. Ular o‘z davlati va xalqining tashvishlarini yengillatish choralarini ko‘rgani ma’qul emasmi? Nahotki, ular o‘z hayotining mazmunini tuhmatchilikda, talonchilikda, deb bilsalar? Nahotki, urushsiz, ahil umrguzaronlik qilishni bilmasalar? Avvaliga jahling chiqadi, keyin esa, ularga achinasan kishi…
Humoyun AKBAROV
2024-yil 26-yanvardagi 5-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
83
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
598
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
596



