20.07.2026 | 14:11
1164
KO‘ZGA KO‘RINMAS XAVF YOXUD BUGUN DALADA QOLDIRGAN PLASTIGIMIZ ERTAGA DASTURXONIMIZGA QAYTISHI HAQIDA
Dehqon va fermer uchun yer – jon, suv – qon, hosil – ro‘zg‘or. Biz butun umrimizni dalada o‘tkazamiz, undan non, paxta, meva va sabzavot olamiz, oilamizni boqamiz, yurtimizni ta’minlaymiz. Yerga mehrimiz shunchalik kuchliki, uning har bir qarichini kaftimizdek taniymiz. Ammo dunyo ilmi ana shu aziz tuprog‘imizga, suvimizga va dasturxonimizga ko‘zga ko‘rinmas yangi bir xavf asta-sekin kirib kelayotganidan ogohlantirmoqda. Bu xavfning nomi – mikroplastik.

Bugun shu mavzuni har bir fermer tushunadigan tilda ochib bermoqchiman. Chunki yechim faqat katta shaharlardagi laboratoriyalarda emas, balki bizning dalamizda, har bir dehqonning kundalik qaroridan ham boshlanadi.
Mikroplastik nima o‘zi?
Plastik hayotimizga shu qadar singib ketganki, usiz bir kunni tasavvur qilish qiyin. Polietilen paket, sug‘orish lentasi, mulcha plyonkasi, o‘g‘it qopi, plastik idish, kimyoviy vosita qutisi – bular dalada ham, hovlimizda ham tobora ko‘payib bormoqda. Plastikning eng katta muammosi shundaki, uning aksar turlari tabiiy moddalar kabi tez chirib, yo‘qolib ketmaydi. Quyosh nuri, issiq va sovuq, shamol, ishqalanish hamda yerga ishlov berish ta’sirida yirik plastik asta-sekin mayda bo‘laklarga parchalanadi.
Besh millimetrdan kichik plastik zarralar odatda mikroplastik deb ataladi. Bir mikrometrdan kichik o‘ta mayda zarralar esa ko‘pincha nanoplastik deb yuritiladi, garchi bu o‘lcham chegaralari bo‘yicha xalqaro ilm-fanda hali to‘liq yagona standart mavjud bo‘lmasa ham.
Oddiy qilib aytganda, dalada tashlab ketilgan bir parcha plyonka hech qayoqqa yo‘qolmaydi: u ko‘zga ko‘rinmas ming-minglab zarralarga bo‘linib, tuproq va suvda uzoq saqlanishi, keyin esa oziq-ovqat tizimiga kirib borishi mumkin.
Dalada qolgan plastik qayoqqa ketadi?
Ko‘p fermerda bir xotirjamlik bor: “maydonni yig‘ishtirdim, chiqindini chetga surib qo‘ydim – dala toza”. Aslida esa qishloq xo‘jaligi yerida qolgan plastik bir nechta o‘zaro bog‘liq yo‘ldan harakat qiladi va har biri oxir-oqibat yana insonga qaytishi mumkin.
Birinchi yo‘l – tuproq. Dalada qolgan plyonka, lenta va paket bo‘laklari yerga ishlov berish paytida tuproq bilan aralashadi, chuqurga kirib ketadi va yillar davomida yanada maydalanadi. Qishloq xo‘jaligi tuproqlari plastik ifloslanishining muhim to‘planish joylaridan biriga aylanmoqda. Zarralarning turi, o‘lchami va miqdoriga qarab, ular tuproq tuzilishi, g‘ovakligi, havo va suv harakatiga, shuningdek, unumdorlikni ta’minlaydigan foydali organizmlar hayotiga ta’sir qilishi mumkin.
Ikkinchi yo‘l – suv. Mayda plastik bo‘laklari ariq, kollektor, drenaj va sug‘orish suvi orqali bir daladan ikkinchisiga, undan daryo, ko‘l va yer osti suvlariga tarqalishi mumkin. Demak, bugun sizning dalangizda qolgan bir parcha plastik ertaga qo‘shni maydonga, keyin esa butun suv tizimiga yetib borishi ehtimoldan xoli emas. Hech bir xo‘jalik boshqalardan butunlay ajralib, daxlsiz bo‘lolmaydi.
Uchinchi yo‘l, eng tashvishlisi – o‘simlik va oziq-ovqat zanjiri. Tajriba tadqiqotlari juda mayda zarralar, ayniqsa nanoplastiklar, muayyan sharoitlarda o‘simlikka ildiz yoki barg orqali kirib, boshqa to‘qimalarga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Yirikroq mikroplastiklar esa tuproq holati, suv va ozuqa moddalarining o‘zlashtirilishiga ta’sir qilib, o‘simlikka bilvosita zarar yetkazishi mumkin. Real dala sharoitidagi dalillar hali to‘planmoqda, ammo fotosintez, o‘sish va hosil sifatiga ehtimoliy ta’sirning o‘ziyoq bugundan profilaktika choralarini ko‘rish uchun yetarli asosdir.
Raqamlar nimani aytmoqda?
2025-yilda chop etilgan yirik xalqaro tahlilda quruqlik o‘simliklari, chuchuk suv va dengiz suvo‘tlariga oid minglab kuzatuvlar umumlashtirildi. Mualliflar mikroplastik ta’siri fotosintezning taxminan 7–12 foizga pasayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini baholadilar. Shu munosabatlar asosida tuzilgan model asosiy ekinlar bo‘yicha yiliga qariyb 110–361 million tonna ehtimoliy global yo‘qotishni ko‘rsatdi. Ammo bu raqamlar dastlabki ilmiy prognozlar bo‘lishiga qaramay, ular plastik ifloslanishi qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat xavfsizligi uchun jiddiy masala ekanini isbotlaydi.
Bu faqat hosil masalasi ham emas. Mikroplastik ichimlik suvi, osh tuzi, asal, shakar, ayrim ichimliklar, dengiz mahsulotlari va boshqa oziq-ovqatlarda aniqlangan. Biroq inson qancha zarra yutishi haqidagi hisob-kitoblar juda farq qiladi, chunki ularni aniqlash va o‘lchash usullari hali to‘liq standartlashmagan. Laboratoriya va hayvonlarda o‘tkazilgan tadqiqotlarda yallig‘lanish, oksidlanish zo‘riqishi va hujayra shikastlanishi kabi ehtimoliy mexanizmlar o‘rganilmoqda. Juda mayda nanoplastiklar biologik to‘siqlardan osonroq o‘tishi mumkin, ammo oziq-ovqatda hozir aniqlanayotgan miqdorlarning inson salomatligiga qanday xavf tug‘dirishi hali qat’iy isbotlangan emas.
Bu noaniqlik vahima qilish uchun emas, lekin befarq qolish uchun ham asos bo‘la olmaydi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti – FAO, Yevropa oziq-ovqat xavfsizligi idorasi – EFSA va AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi – FDA bu masalani jiddiy o‘rganmoqda. Ularning ehtiyotkor xulosasi shu: mikro va nanoplastiklar atrof-muhit hamda oziq-ovqat tizimlariga kirib bormoqda, biroq xavf darajasini aniq baholash uchun sifatli tadqiqotlar, yagona o‘lchash usullari va ko‘proq ishonchli ma’lumotlar zarur.
Xo‘sh, buning bizga nima aloqasi bor?
Kimdir xayolan savol berishi mumkin: “Mikroplastik – dengiz, okean va katta shahar chiqindisining muammosi-ku, bizning quruq dalamizga nima daxli bor?” Aslida, dehqonchilik plastik aylanmasining muhim halqalaridan biridir. Sug‘orish lentasi, mulcha plyonkasi, o‘g‘it va pestisid qadoqlari, urug‘ va ko‘chat idishlari to‘g‘ri yig‘ilmasa, bevosita ifloslanish manbayiga aylanadi. Shu bilan birga, mikroplastik dalaga ifloslangan sug‘orish suvi, kompost va boshqa organik qo‘shimchalar, atmosferadan tushish, oqova, yo‘l va shina changi orqali ham kelishi mumkin.
Men buni hech kimni ayblash uchun aytayotganim yo‘q. Aksincha, bu – bizning qo‘limizda katta imkoniyat borligini anglatadi. Global plastik muammosini hal etish uchun ishonchli yig‘ish infratuzilmasi, ishlab chiqaruvchilar mas’uliyati, qayta ishlash, ilm-fan va aniq siyosat zarur. Ammo har bir xo‘jalik bugunoq oddiy va kam xarajatli birinchi qadamni boshlay oladi: ko‘zga ko‘rinadigan plastik chiqindini dalada qoldirmaslik.
Yechim oddiy: ekologik toza dala
Aynan shu bois, yaqinda biz paxtachilikning sakkiz muhim qonunini e’lon qilganimizda, eng so‘nggisini – sakkizinchi qonunni “Ekologik toza dala” deb atadik. Bu tasodif emas. Ekish, sug‘orish, oziqlantirish, himoya, pishish signali, defoliatsiya va desikatsiya – bularning barchasi muhim agrotexnik qoidalar. Ammo ularning barchasini tojidek yakunlab turadigan qonun – dala madaniyati va mas’uliyatdir. Ekologik toza dala bir vaqtning o‘zida to‘rt narsani: tuproqni, suvni, yetishtirgan hosilimizni va inson salomatligini himoya qiladi.
Xo‘sh, amalda bu nimani anglatadi? Polietilen paket, plyonka va sug‘orish lentasining bo‘laklari tuproqqa aralashib, texnikaga o‘ralib, suv yo‘llarini to‘sishi mumkin. Ularni alohida yig‘ib, maydondan chiqarish va belgilangan qabul, qayta ishlash yoki xavfsiz utilizatsiya yo‘liga topshirish kerak. O‘g‘it va biostimulyator qoplari ish tugashi bilan yig‘ilib, quruq va nazoratli joyda saqlanishi zarur. Plastikdan foydalanish shart bo‘lsa, uzoq xizmat qiladigan, qayta yig‘ish mumkin bo‘lgan va sifat talablariga javob beradigan mahsulotni tanlash lozim. “Parchalanadi” degan har qanday yozuv ham uni dalada qoldirish mumkin degani emas.
Eng katta ehtiyotkorlikni pestisid va gerbisid idishlari talab qiladi. Ularda qolgan modda odam, hayvon, suv va tuproq uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Bunday idishlarni mahsulot yorlig‘idagi ko‘rsatma va amaldagi milliy talablarga muvofiq alohida saqlash hamda vakolatli tartibda topshirish lozim. Kimyoviy vosita idishlaridan suv tashish, oziq-ovqat yoki chorva yemi saqlash, maishiy ehtiyojda foydalanish mutlaqo mumkin emas. Daladagi metall sim, shisha va boshqa qattiq chiqindilar esa ishchi, hayvon va texnikaga shikast yetkazmasligi uchun darhol yig‘ilib, xavfsiz idishga joylanishi kerak.
Bu o‘rinda ikki xato tushunchadan ogoh bo‘lmoq zarur. Birinchisi – “bir parcha plyonkadan nima ham bo‘lardi” deb uni dalada qoldirish. O‘sha bir parcha yillar davomida ko‘plab mayda, barqaror zarralarga aylanishi mumkin. Ikkinchi, undan-da zararli xato – plastikni dalada yoqish. Yoqish muammoni yo‘qotmaydi: u havoga zararli moddalar chiqarishi, kuygan kul va qoldiqni yana tuproqqa tushirishi mumkin. Shuning uchun chiqindini dalada qoldirish, yoqish yoki betartib ko‘mish emas, balki tartibli yig‘ish va tegishli tizimga topshirish to‘g‘ri yo‘ldir.
Dala tozaligi – mavsumiy emas, doimiy ish
Ko‘pchilik dala tozaligini mavsum oxirida bir marta qilinadigan ish deb tasavvur qiladi. Bu yetarli emas. Ekologik toza dala – butun vegetatsiya davomida va barcha fasllarda olib boriladigan doimiy nazoratdir. Fermer uni sug‘orish, o‘g‘itlash yoki o‘simlikni himoya qilish kabi o‘z ishining tabiiy qismi deb qabul qilishi lozim.
Amalda buning tartibi oddiy. Ekishdan avval maydon plastik va qattiq chiqindilardan tozalanadi. Har bir o‘g‘itlash, purkash va sug‘orishdan keyin dala ko‘zdan kechiriladi. Ishchilar va mexanizatorlar uchun chiqindi qoplari yoki qutilari ajratiladi. Agrokimyoviy idishlar boshqa chiqindidan alohida saqlanadi, ariq, kollektor va dala yo‘llariga hech narsa tashlanmaydi. Hosil yig‘ishdan oldin mahsulotga aralashishi mumkin bo‘lgan plastik olib chiqiladi, mavsum so‘ngida esa dala, shiypon va texnika turar joyi to‘liq tozalanadi. Xo‘jalikka qancha plyonka, lenta va qadoq kirgani hamda qanchasi yig‘ib topshirilganini oddiy daftarda qayd etish ham mas’uliyatni oshiradi. Bu ish samarali bo‘lishi uchun tumanlarda qulay qabul nuqtalari va ishonchli tashish tizimi ham yo‘lga qo‘yilishi zarur.
“Toza dala chellenji”: butun yurt boshlagan harakat
Eng quvonarlisi shundaki, bu tashabbus qog‘ozda va shiorda qolib ketmadi. U amaliy, ommaviy harakatga aylandi. 2026-yil iyul oyi Qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan “Plastiklardan xoli oy” deb e’lon qilindi va mamlakatimizning barcha hududlarida fermer xo‘jaliklari dala maydonlarini plastik idish, qadoq va boshqa chiqindilardan tozalash ishlarini boshladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda bu harakat “Toza dala chellenji” deb nom oldi. Fermerlar, dehqonlar va soha fidoyilari bir maqsad – toza tuproq, xavfsiz hosil va sog‘lom kelajak uchun birlashmoqda. Yig‘ilgan har bir plastik idish – tuproqda maydalanib ketmaydigan yana bir chiqindi, tozalangan har bir dala esa barqaror qishloq xo‘jaligi va xavfsiz oziq-ovqat sari qo‘shilgan hissadir. Bu tashabbus ko‘z-ko‘z qilish yoki hisobot uchun emas; u tuproqni asrash, yangi mikroplastik ifloslanishning oldini olish va ertangi hosil xavfsizligini ta’minlash uchun chin yurakdan qilinadigan ishdir.
Muammoni fermerga ko‘rinarli qilish uchun hududlardagi qishloq xo‘jaligi mutaxassislari, vazirlik va mahalliy hokimliklarning mas’ul xodimlari ishtirokida oddiy, ammo ta’sirchan amaliy tashabbus taklif etilmoqda: fermer bilan birga uning dalasidagi atigi yigirma kvadrat metr maydonni tozalash va yig‘ilgan barcha chiqindini ko‘z oldida bir joyga to‘plash. Bu yigirma kvadrat metr butun dalani tozalash o‘rnini bosmaydi. Uning maqsadi – shaxsiy namuna ko‘rsatish va fermer har kuni ko‘rib, ko‘nikib qolgani uchun payqamay yurgan plastik miqdorini go‘yo ko‘zguda aks ettirib berishdir. Kichik maydondan chiqqan chiqindi bir joyga yoyib qo‘yilganda, muammo quruq gap emasligi darhol ayon bo‘ladi. Mutaxassis yoki mas’ul rahbar ishni o‘z qo‘li bilan boshlab bersa, bu tanbeh emas, balki amaliy ibrat va hamkorlikka chaqiriq bo‘ladi. Ana shu kichik namoyish fermerni butun dalasini qayta ko‘zdan kechirishga, chiqindini yig‘ishga va tozalikni doimiy odatga aylantirishga undashi kerak.
Shu bois men har bir fermer, dehqon, agronom, agroklaster rahbari, tuman mas’uli va barcha yurtdoshlarimni bu ezgu ishga qo‘shilishga chorlayman. “Toza dala chellenji”ga qo‘shiling, dalangizni tozalang, mehnatingizni surat va videolar orqali boshqalarga ham namuna qiling. Toza dala – faqat majburiyat emas, bu madaniyat. U fermerning yerga hurmatini, o‘z mehnatiga mas’uliyatini va kelajak avlod oldidagi vijdonini ko‘rsatadi.
Kelajakka umid: ilm yechim ham izlayapti
Suhbatimizni xavf-u xavotir bilan yakunlagim kelmaydi. Insoniyat har qanday muammoga duch kelganda, uning chorasini ham izlaydi. Mikro va nanoplastik masalasida ham dunyo ilmi umid uyg‘otadigan biologik yo‘nalishlarni o‘rgana boshladi.
2026-yilda Koreya Respublikasidagi Jahon Kimchi instituti bilan bog‘liq olimlar kimchidan ajratib olingan Leuconostoc mesenteroides CBA3656 nomli sut kislotali bakteriyani o‘rgandilar. U laboratoriyaning oddiy sharoitida tajribada qo‘llangan polistirol nanoplastiklarining taxminan 87 foizini o‘ziga bog‘ladi. Inson ichagiga o‘xshatilgan sharoitda esa bog‘lash ko‘rsatkichi qariyb 57 foizni tashkil etdi. Maxsus sichqonlardagi tajribalarda, bakteriya bilan oziqlantirilgan tajriba guruhlari bakteriyasiz oziqlangan nazorat guruhiga qaraganda ikki barobardan ko‘proq nanoplastikni tabiiy yo‘l bilan chiqargan.
Albatta, bu natija bilan qoniqish hosil qilish mumkin emas. Tadqiqot bitta bakteriya shtammi, bitta turdagi polistirol nanoplastigi, nazorat qilingan laboratoriya sharoiti va mikrobsiz sichqonlarda o‘tkazildi – insonlarda emas. U kimchi yeyish inson tanasidan mikroplastikni chiqarib yuboradi, deb isbotlamaydi; zarralarning ko‘proq chiqarilishi to‘qimalarda to‘planishni to‘xtatishi yoki salomatlikka foyda keltirishini ham hali ko‘rsatgan emas. Hali inson ishtirokidagi tadqiqotlar va boshqa plastik turlari bilan kengroq tajribalar olib borish zarur. Shunga qaramay, bu ish kelajak izlanishlari uchun ilmiy asoslangan yo‘nalishni ko‘rsatadi. Bu nimani anglatadi? Ayrim oziq-ovqatdan olingan mikroorganizmlar kelajakda ichakdagi muayyan ifloslantiruvchilarni bog‘lab, ularning chiqarilishiga yordam beradigan biologik vositaga aylanishi mumkin.
Bu yerda eng muhim saboq bor: tabiat bizga yechim topishda yordam berishi mumkin, ammo avvalo biz o‘zimiz oldini olish mumkin bo‘lgan ifloslanishni to‘xtatishimiz shart. Foydali bakteriya kelajakda ichakdagi oz miqdordagi zarrani bog‘lashi mumkindir, lekin u butun dalaga sochilgan plastikni tozalab bermaydi. Dalaning tozaligi hamisha inson mas’uliyatiga bog‘liq.
Toza dala – toza dasturxon
Mikroplastik – bizga notanish, bizdan uzoqdagi, begona muammo emas, balki shundoq yonimizdagi muammo. Plastik zarralari dunyo bo‘ylab tuproq, suv va oziq-ovqat tizimlarida aniqlanmoqda. Ammo yechimning bir qismi ham bizdan yiroqda emas: u har bir xo‘jalikning kundalik odatida, har bir dalaning chetida va har bir chiqindiga qanday munosabatda bo‘lishimizda yashiringan.
Dunyo ilmi bir vaqtning o‘zida ham ogohlantirmoqda, ham umid bermoqda. Ogohlantirishi – plastik ifloslanishi tuproq vazifalarini buzishi, o‘simlikka xalaqit berishi va oziq-ovqat zanjiriga kirishi mumkin. Umidi – profilaktika, yaxshi chiqindi boshqaruvi, innovatsiya va kelajakdagi biologik usullar zararni kamaytirishga yordam beradi. Shu ikki haqiqat orasidagi eng muhim halqa – biz, dehqonlarmiz. Biz dalani toza saqlasak, tuproqni himoya qilamiz; sog‘lom tuproq sifatli hosil beradi; sifatli hosil xavfsizroq dasturxonga, xavfsiz dasturxon esa sog‘lom oilaga xizmat qiladi.
Shuning uchun bugun har bir fermerga bitta sodda, ammo kuchli da’vat tashlayman: dalani toza saqlang. Plastikni dalada qoldirmang, yoqmang va betartib ko‘mmang – uni tizimli yig‘ib, tegishli qabul yoki qayta ishlash punktiga topshiring. “Toza dala chellenji” va “Plastiklardan xoli oy”ni bir mavsumlik kampaniya emas, doimiy odatga aylantiraylik. Bu hosilimiz, yurtimiz salomatligi va kelajak avlod dasturxoni uchun qiladigan eng oddiy, ammo eng oliyjanob ishlarimizdan biridir.
Keling, farzandlarimizga toza tuproq, toza suv va toza dasturxon qoldiraylik!
Ibrohim ABDURAHMONOV,
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi vaziri,
akademik
“Jadid” gazetasining 2026-yil 17-iyuldagi 29-sonida
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
119
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
630
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
624



