Go‘zal Turkiston
0:00
/
Toshkent
temperature icon 10°C

“JADID” GAZETASINING YANGI SONIDA: ✏️Usmon NOSIR: BOĞIM ✏️Iqbol MIRZO: KELAJAK UÇUN MAS’ULIYAT ✏️Gulçehra UMAROVA: ASRNI BÖYLAGAN ADIB ✏️Komil SINDOROV: “JAVOHIR SINDOROVNING BOBOSI BÖLIB TANILDIM“ ✏️E’zozxon KARIMOVA: MILLIY YUKSALIŞ SARI ✏️Orif ODILOV: ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA ✏️Nusratullo JUMAXÖJA: TADQIQOT-ROMAN ✏️Abbos ŞOYIMOV: XALQARO MEDIAFORUM ✏️Zikrilla MUHAMMAD: ANQARADA ADABIYOT BAYRAMI ✏️Ikrom BÖRIBOYEV: KEÇA VA BUGUN ✏️Muhayyo RUSTAMOVA: OG‘RIQ NUQTA ✏️Abdulhamid MUXTOROV: UYLAR SOYASIDA QOLAYOTGAN SAVOLLAR ✏️Jasmina ISROIL: SYUKURO MANABE – IQLIMŞUNOSLIK “OB-HAVOSI”NI ÖZGARTIRGAN NOBELÇI ✏️Rustambek ŞAMSUTDINOV: QONLI JILD ✏️Alişer SANDIBOYEV: SAMARQAND NEÇA YOŞDA? ✏️Nigina ISKANDAROVA: “KITOB, MENING DÖSTIMSAN” ✏️Jamoliddin BADALOV: “OLTIN QALAM” UMMON ORTIDA

TAVSIYA QILAMIZ


07.05.2025 | 16:45

img1009

O‘ZQIR SULAYMON HAQIDA HIKOYA

Adabiyot – inson qalbining sadosi, so‘z bilan ruhni oziqlantiradigan moʻtabar manba. Asrlar davomida inson tafakkurining eng noyob namunalari she’riyat, nasr, dramaturgiyada mujassam bo‘lib keldi. Ammo XXI asr boshida jahon sahnasiga shunday bir yangi qudrat chiqdiki, uning ta’sirida nafaqat sanoat, iqtisodiyot yoki tibbiyot sohasi, balki ilhom va nazokat talab qiladigan san’at – adabiyot ham tubdan o‘zgarmoqda. Ruhsiz va qalbsiz mashinalar badiiy ijod bilan shug‘ullanyapti. Bu texnologik taraqqiyotning real voqeligi. Gʻaroyibotning nomi esa sun’iy intellekt. Qisqa qabul qilingan kategoriya bo‘yicha – “AI”, o‘zbekchasiga – “SI”dir.

Jahonning yetakchi kompaniyalari tomonidan yaratilgan modellar, xususan, “OpenAI”ning “ChatGPT”si, “Anthropic”ning “Claude”si, “Google DeepMind”ning “Gemini”si kabi intellektual tizimlar adabiyotni generatsiya qilish jarayonida tinimsiz ilgarilab bormoqda.

Xususan, ChatGPT – inson singari mulohaza qila oladigan, murakkab asarlar tuza oladigan model sifatida o‘zini namoyon qildi. U haqiqiy adabiy uslubda hikoyalar, she’rlar yozadi, hatto turli yozuvchilar uslubiga taqlid qilib, yangi asarlar yarata oladi.

“Claude” va “Gemini” esa adabiy tahlil, mualliflar uslubini o‘rganish va qayta modellashtirish sohasida ulkan yutuqlarga erishdi. Ular hozirning o‘zida adabiy tanqid, janr tahlili, syujet qurilishi kabi jarayonlarda ba’zi jihatlarda insondan ham ustun kelmoqda.

Xoh ishoning, xoh ishonmang, ularning roman, hikoya, she’riy to‘plamlari, musiqiy albomlari, rassomlik san’ati namunalari, haykaltaroshlik eskizlari, badiiy filmlar ssenariylari, hatto qisqa videoroliklari turli xalqaro tanlovlarda g‘oliblikni qo‘lga kiritmoqda.

“Jadid” vujudga kelgan mazkur sharoit bilan hisoblashish, undan adabiyot va san’atda unumli foydalanishni jahon, shu jumladan, o‘zbek adabiyoti oldida turgan muhim vazifalardan biri, deb hisoblaydi.

E’tiborli jihati, yaqinda SI taniqli adib, Xayriddin Sultonov ijodidan “ilhomlanib” o‘ziga tavsiya etilgan syujet asosida “Neyroqul Huzurjonov” taxallusi bilan o‘zbek tilidagi birinchi asarni generatsiya qildi.

Quyida “O‘zqir Sulaymon haqida hikoya” deb nomlangan ushbu moʻjaz asarni e’tiboringizga havola etmoqdamiz. Bu borada fikr-mulohazalaringizni kutib qolamiz.

O‘ZQIR SULAYMON HAQIDA HIKOYA

QISM I

Mag‘firat xola qabriston darvozasini sekin yopib, chang bosgan qishloq ko‘chasiga burildi. Yuzida kiborlarcha viqor aks etsa-da, eski qayg‘ularning chuqur izlarini ham ko‘rish mumkin edi. Ortda qolayotgan qabristonda eri, ota-onasi, qaynona-qaynotasi va eng og‘ir dardi – vafot etganida endigina olti yoshga to‘lgan o‘g‘ilchasi Manas mangu makon topgan. Xolaning butun hayoti, xotiralari ko‘milgan. Og‘ir va achchiq xotiralar ustini qovjiragan o‘t-o‘lanlar qoplagan.   

Mashina signal berganida chuqur o‘y-xayollariga sho‘ng‘ib borayotgan xola seskanib ketdi. Shoshilib u tomonga yaqinlashgan qizi Havoxon onasini qo‘l ishorasi bilan chaqirdi:

– Opa, aeroportga kechikamiz. Samolyot soat uchda, biz hali O‘zgandan O‘shga qaytishimiz kerak!

Mag‘firat xola bosh silkidi. Allaqachon ko‘rinmay qolgan qabrlar tomon qarab nimadir xirgoyi qildi. Toqatsizlanayotgan qizi qabristonning ko‘hna yo‘lakchasidan oyoq kiyimiga ilashgan changni Istanbuldan olingan bejirim dastro‘molchasi bilan artib, uni axlat qutisiga tashladi.

– Shunday matohni ham axlatga tashlaydimi? Juda isrofchisizlar. Hali bunga zor bo‘lish bor, – dedi Mag‘firat xola, dastro‘molni chelakdan olib, taxlab, kamzulining cho‘ntagiga joylar ekan.

– Mayli, mayli, opa. Olsangiz olavering. Faqat tezroq bo‘ling. Kechikamiz.  

Mag‘firat xola bugun Turkiyaga uchadi, turk yigitlarga turmushga chiqib ketgan qizlarining uyiga. Har yili shunday. Uch-to‘rt oy ularning oldida bo‘lib qaytadi. Har yili uch-to‘rt oy qabrlar qarovsiz qoladi.

QISM II

Istanbul osmonida parrandalardek qatorlashib uchayotgan samolyotlar oy nurida chaqnayotgandi. Ayni paytda shahar ustida Turkiya bayroqlari shamolda hilpirab turar, go‘yo har bir baland bino tomidagi bu bayroqlar yer bilan osmon o‘rtasida bitmas bayram ramzi edi.

Shaharda Turkiya Jumhuriyati kuniga tayyorgarlik avjida, maktablarda bolalarga vatanparvarlik she’rlari yodlatilmoqda, tarixiy ramzlardan suvenirlar ishlanmoqda, milliy liboslar tikilmoqda.

Mag‘firat xola shu kunlarda qizlari Nurixon bilan Havoxon yashaydigan Istanbulning eski tumanlaridan birida mehmon. Turk erlarga turmushga chiqqan ikki qiziga eski paytlarda bo‘lgan voqealarni aytib berar, vafot etgan va tirik qarindoshlarini bir-bir eslab chiqardi. Quvnoq bo‘lsa-da, qalbining bir burchagida faqat o‘zi bilgan og‘riq bor edi.

Erdan ayrilgani, vatanidan uzoqligi va albatta, Manas… Olti yoshligida olamdan o‘tgan o‘g‘li, kichik go‘dak qabridagi sukunat hamon yuragini ezib kelar edi.

Bu gal ham Havoxonning o‘g‘li Savash unga Manasni eslatdi. Ammo nega uning ismi Savash? Nega nabirasining ismi “urush”? Nega Manas emas? Agar Manas tirik bo‘lganida hozir o‘ttiz to‘rt yoshga to‘lardi. Uning ham o‘g‘illari tug‘ilardi. Haqiqiy qirg‘iz va o‘zbek qonidan bo‘lgan o‘g‘illar. O‘z qabristonining egalari. Bobolari qabrlarining egalari. Shunda Mag‘firat xola ham bemalol sayohatlarga chiqarmidi? Qizlarining uyida xotirjam mehmon bo‘lardi. Qabrlar yolg‘iz qoldi, degan og‘ir o‘y yuragini ezmas edi.   

– Buvi, bayroq kerak. Maktabda ertaga bayroq osishadi, – dedi Savash Mag‘firat xolaning xayollarini buzib.

Xola bir lahza jim qoldi. Keyin alohida ehtiyotkorlik bilan jomadonidan kichik to‘rva olib chiqdi. Undan Qirg‘iziston bayrog‘ini olib bolaga tutqazdi. U bu bayroqlarni O‘shdan olgan edi. Ataylab, nabirasiga sovg‘a qilish uchun. Ammo turk kuyovining oldida ularni Savashga berishning mavridini topa olmadi. Mana hozir ayni payti…

– Bu sening bobolaring yurtining bayrog‘i. Ertaga os, hammaga ayt: “Men O‘zqir Sulaymonman” degin.

Ertasi kuni maktabga olib borilgan bayroq turk o‘qituvchisini hayratga soldi. U muloyimlik bilan tushuntirdi.

– Qirg‘izistonni qadrlaymiz, lekin biz Turkiya Jumhuriyati kunini bayram qilyapmiz. Shuning uchun faqat turk bayrog‘i lozim.

Savash buvisiga gapni yetkazganda, Mag‘firat xola yana to‘rvaga qo‘lini solib, endi O‘zbekiston bayrog‘ini chiqardi va:

 – Bolam, shuni ham os, – dedi.

Bu safar maktabdan rasmiy qo‘ng‘iroq bo‘ldi. Mag‘firat xola o‘qituvchi bilan o‘zbekcha aralash turkchada:

– Bu bola faqat sizniki emas, menga ham tegishli. Uning tomirida qirg‘iz va o‘zbek qoni ham oqayapti. Bu bayroqlar uning bir bo‘lagi, – dedi.

Maktabda qaror chiqarildi, unga ko‘ra, Turkiya bayrog‘i bilan bir qatorda Qirg‘iziston va O‘zbekiston bayroqlari ham ilindi. Mag‘firat xola nabirasining yelkasidan yumshoq ushlab:

– Endi sen haqiqiy O‘zqirsan, dilbandim! O‘zbek va qirg‘iz bolasi, – dedi.

QISM III

Shu kuni oilada Savashning ismini O‘zqir deb o‘zgartirish bo‘yicha bahs avjiga chiqdi. Zamonaviy ota-onaga o‘g‘lining ismi qaysi tilda bo‘lishining ahamiyati katta emasdi. Ularga qolsa, Maks, Sergey, Chung Pu ham bir ism. Asosiysi bola bilimdon, sog‘lom, aqlli bo‘lsa bas. Shuning uchun Mag‘firat xolaning tashabbusi kuyovi va qizi tomonidan katta qarshilikka uchramadi. Faqat hujjatlarni o‘zgartirish xarajatlarining kim tomonidan qoplanishi, idoralarga qatnash ovoragarchiliklari kimning bo‘yniga tushishi, asosiy muhokama mavzusiga aylandi. Mag‘firat xola bularni o‘z bo‘yniga olganidan keyin esa hamma mamnun, xona-xonasiga tarqalishdi. 

Mag‘firat xola Qirg‘izistonga qaytishga tayyorgarlik ko‘rar ekan, nabirasi – O‘zqir Sulaymonning yuzida umid ko‘rdi. Cho‘ntagidan bir tumor chiqarib unga uzatdi.

–  Ol, buni, buni asra. Bu sehrli tumor. Bu yoningda yursa sen hamisha kuchli bo‘lasan. Hamisha g‘olib bo‘lasan. Hech kimdan qo‘rqmaysan. Bu mening senga oxirgi sovg‘am. Balki endi ko‘rishmasmiz. “Manas”ni yod ol. Boburni o‘qi, Navoiyni, Mashrabni eshitishni o‘rgan. Eng muhimi, ismingni unutma. Endi hammasi senda, O‘zqir. Bolaginam, bizlarni unutma.

O‘zqir tumorni kaftiga bosib, kampir bilan vidolashdi.

– Kechiringlar, – deya shivirladi u, – bu bola ham begona emas.

QISM IV

Uning vafotidan keyin qizlari turk erlari bilan uch haftaga O‘shga kelishdi. O‘zqir ham kelgan edi. Dafn marosimi yig‘isiz, so‘zsiz, ammo jiddiy. Qabriston yonidagi to‘ng‘ich qiz o‘z onasiga shoirlarcha so‘zladi.

– Onam oxiri o‘zini ham, bizlarni ham kechirdi. Umr oxirida u ham el bo‘la oldi.

O‘zqir gul qo‘ydi. Qabr oldida ikki daqiqa sukut saqladi. Keyin, onalarga xos, tepalikka qarab chuqur nafas oldi. Unda qon bor edi. Unda xotira bor edi.

17.04.2025

“Jadid” gazetasining 2025-yil 2-maydagi 18-sonida


ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA

Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]

16.11.2026 | 14:34

img93

“BIR ÇORAK ET”

Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]

12.11.2026 | 14:31

img607

NON VA OŞ ŞAHRI

Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk  degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]

12.11.2026 | 09:27

img605