22.04.2024 | 13:38
816
MATEMATIKA – HAQIQAT DEMAK!

O‘tkir ROZIQOV, akademik
“Matematika fanining tamal toshini al-Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy kabi ulug‘ bobolarimiz qo‘ygan”, – degan edi Prezidentimiz V.I.Romanovskiy nomidagi matematika institutiga tashrif buyurib, uning faoliyati bilan tanishganida.
Mamlakatimizda ilm-fan, xususan, matematika rivojiga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Buning natijasi turli sohalarda yangi texnologiyalar tatbiq etilishi, o‘quvchi va talabalarning xalqaro fan olimpiadalaridagi yutuqlari, yetuk olimlarimizning xorijdagi ilmiy doiralarda obro‘-e’tibori oshib borayotgani bilan ham izohlanadi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasining V.I.Romanovskiy nomidagi matematika instituti direktor o‘rinbosari, Gibbs o‘lchovlari nazariyasiga salmoqli hissa qo‘shgan va matematik biologiyada o‘z nazariyasini yaratgan ulkan olim, akademik O‘tkir ROZIQOV bilan suhbatimiz shu mavzuda bo‘ldi. – O‘tkir aka, Prezidentimizning 2017-yil 17-fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Milliy universiteti huzuridagi Matematika instituti Fanlar akademiyasi tarkibida qayta tashkil etildi. O‘tgan yillar davomida institut tomonidan qanday muhim ishlar amalga oshirildi? – Prezidentimizning 2019-yil 9-iyuldagi “Matematika ta’limi va fanlarini yanada rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining V.I.Romanovskiy nomidagi Matematika instituti faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi hamda 2020-yil 7-maydagi “Matematika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari bizga dasturilamal bo‘lib xizmat qildi. Bu qarorlar ijrosida ilm-fan ahliga katta e’tiborni his qildik. Haqiqattan ham 2017-yildan boshlab matematika fani va ta’limini yanada rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar yaratila boshlandi. Uzluksiz ta’lim tizimida matematika ilm-fani va ta’limini rivojlantirish hamda xalqaro standartlarga moslashtirish uchun mavjud muammolarni bartaraf etish tizimi yaratildi. 2020-yildan boshlab respublikamizning har bir tumanida matematika faniga ixtisoslashgan maktablarni bosqichma-bosqich tashkil etish tizimi joriy qilindi. Tegishli vazirlik va idoralar bilan hamkorlikda matematika fani bo‘yicha “uzluksiz ta’lim dasturlari” majmuasi yaratildi. Matematika instituti tarkibida beshta shtat birligidan iborat Matematika ta’limi bo‘yicha o‘quv-uslubiy materiallarni muvofiqlashtirish laboratoriyasi va Institut direktorining yosh matematiklar va yosh olimlar masalalari bo‘yicha direktor o‘rinbosari lavozimi tashkil etildi. Matematika fani va ta’limini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi tuzilib, talabalarning Xalqaro matematika olimpiadasida qatnashishi uchun mablag‘ ajratilmoqda. Ularning xalqaro matematika olimpiadalarida muvaffaqiyatli ishtiroki va iqtidorli talabalarni saralash maqsadida Matematika instituti va O‘zbekiston Milliy universiteti hamkorligida “Mathematical olympiads of Uzbekistan for University Students” nomli onlayn loyiha ochildi. Shuningdek, matematika yo‘nalishida ta’lim olayotgan talaba va tadqiqotchilar uchun akademik T.A.Sarimsoqov nomidagi stipendiya ta’sis etildi. Yosh matematiklarimizdan Jasurbek Karimov, Sobirjon Shoyimardonov va Zafar Boxonov O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti davlat stipendiyasiga sazovor bo‘lishdi. Bu kabi e’tibor mamlakatimizda matematika fanini yanada rivojlantirish, sohada malakali kadrlarni tarbiyalash imkoniyatini oshirdi. Matematika instituti tomonidan so‘nggi yillarda ilm-fan sohosida salmoqli natijalarga erishildi. Birinchidan, Statistik fizika va kvant maydoni nazariyasi kuzatiluvchilari fazosini tavsiflash uchun yangi algebraik yondashuv ishlab chiqildi. Statistik mexanika va biologiyadagi nochiziqli dinamik sistemalar nazariyasi rivojlantirildi. Ozod va ikki jinsli populyatsiyalarning vaqt o‘tishi bilan keyingi avlodlarining turg‘un holatlari tasnifi berildi. Bu natijalar populyatsiyalar kelajagini bashorat qilish uchun muhim matematik asos bo‘ladi. Ikkinchidan, Kasr tartibli differensiallash operatorli parabolo-giperbolik tenglamalar uchun chegaraviy masalalar tadqiq qilindi. Dinamik sistemalarga oid ilmiy-tadqiqot ishlarini avtomatlashtirishga mo‘ljallangan kompyuter dasturi paketi yaratildi. Immigratsiyali tarmoqlanuvchi jarayonlarning asimptotik xossalari va bunday jarayonlarda qatnashuvchi zarrachalar umumiy soni uchun limit taqsimotlar o‘rganildi. Uchinchidan, kompyuter tomografiyasi tasvirlarini qayta tiklash uchun yangi optimal algoritmlar ishlandi. Issiqlik elektrostansiyalaridagi aylanuvchi regenerativ havo qizdirgichlardagi issiqlik almashish jarayonining yangi matematik modeli yaratildi. Dori-darmon tayyorlashda “struktura-aktivlik” modelini qurish vaqtida tanlanma to‘plamni model qobiliyatini baholashning yangi metodi tadqiq qilindi. Koronavirus bemorlari uchun xavfni baholash dasturi ishlab chiqildi. Bu borada yana ko‘plab misollar keltirish mumkin. – Matematika instituti yetuk ilmiy xodimlarining xorijdagi hamkasblari bilan hamkorligi haqida to‘xtalib o‘tsangiz. – Matematika instituti tomonidan dunyoning yetakchi ta’lim muassasalari, xususan, Bonn, Boxum, Berlin, Kembrij, Parij, Seul, Santyago de Kompastela universitetlari va boshqa ilmiy markazlarning olimlari bilan birgalikda qo‘shma ilmiy loyihalar amalga oshirilmoqda. Institutimiz tashabbusi bilan AQShning Kaliforniya shtati universiteti, Birlashgan Arab Amirliklari universiteti, Malayziyaning MARA texnologiyalar universiteti, Avstraliyaning Malayziyadagi Monash universiteti, Malayziyaning Putra universitetlarida faoliyat yuritayotgan yurtdoshlarimiz bilan hamkorlikda yetakchi professor-o‘qituvchilarning “onlayn” mahorat darslari va seminarlarini o‘tkazish yo‘lga qo‘yildi. – Matematika – aniq fan. Demak, ushbu fan ravnaqiga butun dunyo matematiklari qo‘shgan hissalari ham aniq ko‘rinib turadi. Ularning orasida bizning olimlarimizning o‘rnini qanday baholash mumkin? – O‘zbek matematiklari xalqaro miqyosda e’tirof etilmoqda. Mamlakatimizda fanning bir necha yo‘nalishi bo‘yicha mashhur olimlar hamda ular rahbarligidagi ilmiy maktablar yaratildi. Ularning ilmiy izlanishlari jahon miqyosida tan olindi. O‘zbek matematiklaridan to‘rt nafari Butunjahon fanlar akademiyasi akademigi va olti nafari TWASning yosh olimlar bo‘limi a’zosi bo‘lishdi. Xorijdagi nufuzli jurnallarda o‘zbek olimlari ilmiy ishlariga chet ellik olimlar tomonidan berilgan taqrizlarda: “mualliflardan biri juda taniqli ekspert”, “bu yo‘nalishda o‘zbek maktabi muhim o‘rin tutadi”, degan e’tiroflarga tez-tez duch kelamiz. Shuningdek, matematiklarimiz “Springer Nature Top Author” va “Scopus Award” tanlovida “Top researcher in Natural sciences” (Tabiiy fanlar bo‘yicha yil tadqiqotchisi), deb e’tirof etilgan. COMSTECHning “Eng yaxshi ilmiy maqola” xalqaro mukofotini ham qo‘lga kiritgan olimlarimiz bor. Joriy yil 20-fevralda Berlinning “Veyershtrass amaliy tahlil va stoxastika instituti” seminarida ma’ruza qilishimdan oldin menga so‘z bergan professorning “Gibbs o‘lchovlar sohasida taniqli ekspert” deb tanishtirgani o‘zbek olimlarining bugungi kun matematikasidagi o‘rnini ifodalovchi bir misoldir. – Bugungi kunda IT sohasi ko‘pchilikka ma’lum. Yana “sun’iy intellekt” degan tushuncha paydo bo‘ldi. Shuni soddaroq qilib tushuntirib bersangiz. Bu ham odamlarni dangasa qilib qo‘ymaydimi? – Dangasalik ba’zilarning fe’l-atvorida bo‘ladi. Unday kishilar ish-amallar osonlashgani sababli paydo bo‘lmaydi. Masalan, sonlar ustida amallarni o‘rganish maktabda o‘tiladi, lekin kalkulyator bor, bu amallarni o‘rganish shart emas, deydiganlar dangasadir. Bugungi kunda sun’iy intellekt paydo bo‘lishi ham oldin kalkulyator paydo bo‘lganiga o‘xshash hodisa. Kalkulyator matematikaning boshlang‘ich mavzularini o‘rganishdan voz kechishga olib kelmadi-ku, sun’iy intellekt ham tabiiy intellektning o‘rnini egallashi mumkin emas. Aksincha, inson sun’iy intellekt dasturini takomillashtirish ustida ishlashi uchun o‘z tabiiy intellektiga tayanadi. Sun’iy intellektning paydo bo‘lishi ilm-fan rivojini keskin tezlashtiradi va tabiiy intellektimiz bilan kashfiyotlar qilishda kalkulyator vazifasini bajaradi. – Matematika instituti xodimlari ayni vaqtda qanday muammolar ustida ish olib bormoqda? – Institutda olib borilayotgan ilmiy izlanishlar nazariy ahamiyatga ega bo‘lishi bilan birga amaliy jihatdan ham salmoqlidir. Nazariy ishlarimizda matematikaning zamonaviy abstrakt masalalarini yechish uchun algebra, nochiziqli analiz, differensial tenglamalar, dinamik sistemalar, ehtimollar nazariyasi sohalarini rivojlantiryapmiz. Bu ishlardan ko‘zlangan asosiy maqsad O‘zbekistonda matematika fanini jahon standartlari doirasida saqlashdir. Dunyoda matematika sohasida bo‘layotgan yangiliklarni o‘z vaqtida anglab, ularga munosib hissa qo‘shishimiz shart. Ayniqsa, bu vazifalarni amalga oshirish uchun safimizda yosh matematiklarning ko‘pligi va ularning soni oshib borayotgani madad bo‘lmoqda. Shiddat bilan o‘zgarayotgan dunyoda matematika fani erishgan yutuqlari bilan cheklanib qola olmasligimiz ravshan. Ayniqsa, O‘zbekiston uchun matematikani yanada kuchaytirish zaruriyati juda yuqori. Har bir soha rivojining asosida, albatta, matematika bo‘ladi. Amaliy matematika sohasida, masalan, oxirgi yillarda yurak-qon tomir kasalliklari natijalarini bashorat qiluvchi modellar ishlab chiqilib, ular Kardiologiya markazining Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Toshkent viloyatidagi filiallari hamda Endokrinologiya markazida amalda joriy etildi. Yangi dori vositalarini yaratish uchun mo‘ljallangan MolekulGen dasturlar to‘plami ishlab chiqildi. Proksimal son suyagining sinishi va asosiy osteoporotik sinishlar ehtimolini individual hisoblash uchun Chat-bot yaratildi. Parafreyzer, imlo tekshiruvi, grammatik tahrir, xulosalovchi va nutqni matnga aylantirish kabi xizmatlarni o‘z ichiga olgan muharrirai.com platformasi yaratildi. Sanoat mintaqalarida ekoholatni monitoring qilish va prognozlash uchun dasturiy moduli, neft qatlamlari mavjud hududlarga kislotali ishlov berishning yangi matematik modeli va texnologik ko‘rsatkichlarni hisoblash uslubiyati yaratildi. DNKlar tizimlari xossalari Gibbs o‘lchovlari bilan o‘rganildi, temperaturaning DNKlar Xolliday birikmasiga ta’siri tasnifi berildi, DNK-RNK renaturatsiyasi uchun temperatura shartlari topildi. Hozirgi kunda institut bilan dunyoning yetakchi matematika ilmiy markazlari o‘rtasida hamkorlik aloqalari yangi bosqichga ko‘tarilmoqda, olimlarning tadqiqotlari ko‘lami yanada kengaymoqda, sohaga zamonaviy ilmiy yo‘nalishlar kirib kelmoqda. – Avvalgi suhbatlaringizdan birida Kriptografiya sababli Ikkinchi jahon urushi axborot xavfsizligini saqlash sohasidagi bitta teorema qo‘llangandan keyin urush muddatidan ikki yil oldin tugagan, degan fikrni aytgandingiz. Bu qanday teorema edi? – Kriptografiya axborotni kodlab, begonalardan sir saqlash uchun ishlatiladi. Masalan, bankning biror ma’lumotini elektron pochta bilan boshqa bankka yubormoqchi bo‘lgan xodim xakerlar bu ma’lumotni ochishining oldini olish uchun ma’lumotni kodlab yuboradi. Lekin zamonaviy kompyuterlar uncha mukammal o‘ylanmagan kodlarni millionlab kombinatsiya orqali tez ochishi mumkin. Shu sababli zamonaviy kriptografiyaning asosiy masalalaridan biri hatto kompyuter ham qisqa vaqt (aytaylik, kamida bir yil) ichida ochib berolmaydigan kodlar yaratishdir. Bu masala doimo o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ikkinchi jahon urushi paytida K.Shennon tomonidan shunday kodlash taklif qilindiki, bu matematik yangilik yordamida Ikkinchi jahon urushi kutilganidan oldinroq (kamida 2 yil) tugatildi va millionlab odamlarning hayoti, milliardlab dollar asrab qolindi. – Har bir sohaning peshqadamlari bor. Kelajak ularga yaqqolroq ko‘rinadi. Bizda matematikaning kelajagi qanday bo‘ladi? – Sun’iy intellekt, dasturlash va boshqa zamonaviy kashfiyotlar matematika fani oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Inson hayotning har qadamida matematikaga tayanadi. Mashhur faylasuf I.Kant aytganidek, “Har bir ilmda qancha ko‘p matematika bo‘lsa, shuncha ko‘p haqiqat bor”. Demak, kundalik turmushingiz qanchalik matematikaga asoslangan bo‘lsa, shunchalik muvaffaqiyat qozonasiz. Aytmoqchimanki, insoniyat shiddat bilan o‘zgarayotgan zamonimizda o‘z kelajagini matematik asoslashi zarur. Davrning chegara bilmas muammolari ko‘payib bormoqda. Masalan, kibertahdid, axborot xavfsizligi, virus tarqalishi xavfi (jumladan, koronavirus) va hokazolar. Bu singari davr muammolarini yechishda axborot texnologiyalari, dasturlash, matematik modellashtirish va kimyo-biologiya kabi sohalarni rivojlantirish juda muhim. Bu sohalarning asosi esa, albatta, matematika! Demak, oldin ham, bugun ham va kelajakda ham insonning hayotida matematikaning o‘rni beqiyosdir.
Humoyun AKBAROV suhbatlashdi.
“Jadid” gazetasi 2024-yil 12-aprel 16-son
ÖZBEK-QOZOQ MADANIY HAMKORLIGI MUSTAHKAMLANMOQDA
Özbek va qozoq xalqlari tili, dini va madaniyati bilan bir-biriga çambarças boğlangan ellardir. Ajdodlarimiz ming yillar davomida yonma-yon yaşab, hayotning quvonç va taşvişlarini, yaxşi-yomon kunlarni birgalikda boşdan keçirib, taqdirdoş bölib kelişgan. Bu qardoşlik keyingi yillarda, ayniqsa, mustahkamlanib, yangiça mazmun va ruh bilan boyib bormoqda. Bu borada Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hamda Qozoğiston Respublikasi Prezidenti […]
16.11.2026 | 14:34
107
“BIR ÇORAK ET”
Yaqin-yaqinlargaça xalq tilida, badiiy adabiyotda “Tört qadoq göşt”, “bir çirpit asal”, “ön tanob yer” kabi jumlalar işlatib kelinardi. Hozir esa bular nimani anglatişini deyarli unutib yubordik. Qirq yilça burun “bir aşmuşka çoy”, “tört yumaloq çoy” kabi sözlar savdoda, turmuşda köp işlatilardi. “Aşmuşka” deb eng kiçik çoy qadoği – ellik grammlik, özi kub şaklida bölsa ham, […]
12.11.2026 | 14:31
618
NON VA OŞ ŞAHRI
Yaqinda xorijlik oşnalarni kutib oldim. Uçoq tungi soat uçda qöndi. Ertalab sakkizda “Afrosiyob”da Buxoroga ketişlari kerak. Ölguday çarçaşgan, ramaqijon ahvolda. Özbekona taomilga köra, qönoqlar öziga kelsin deb palovxona sari boşladim. Uç xil oş çaqirdim. Non-çoy, aççiq-çuçuk degandek… Qiziği keyin boşlandi. Mehmonlar piyolaning çetiga ikki marta lab tekkizib, ajablanişdi: – I-ya, qardoş, çoyga şakar solinganmi?– Ha-da! […]
12.11.2026 | 09:27
614



