KUTUBXONA
Bo'lim: Maqolalar
“ALDANGAN KUTILGANLIK” LINGVOPOETIKASIGA CHIZGILAR
Har qanday san’at asarida, xususan, badiiy asarda voqeaning ham, undagi lisoniy tasvirning ham kutilmaganligi, favquloddaligi, ohorliligi mutlaqo ayricha ahamiyatga molik, mazkur sifatlarga sohiblik badiiy matn rasoligining azaliy o‘lchovlaridan biri bo‘lib kelgan. Dunyo tilshunosligida “aldangan kutilganlik effekti” (inglizcha – “defeated expectancy” yoki “amalga oshmagan bashorat” degan hodisa ko‘pdan beri tadqiqotchilar e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Mazkur termin dastlab […]
29.05.2025 | 12:32
749
“MA’RIFAT YO‘LI, ALBATTA, BOSIB O‘TILG‘USI”
Shunday suhbatdoshlar bo‘ladiki, ularning har bir gapi – tajriba, har bir mulohazasi – tahlil, har javobi – tadqiq. Kinematografiya agentligi direktori, adabiyotshunos, jadidshunos olim, professor Shuhrat Rizayev ana shunday dilkash suhbatdoshlar sirasidan. Olim bilan bevosita bugungi adabiy jarayonlar, o‘zbek dramaturgiyasi, kino va teatr asarlari mohiyati, yoshlar ijodi yuzasidan fikrlashdik. – Siz serqirra ziyolisiz. Avvalo, jadidshunos […]
29.05.2025 | 09:15
714
Asosiy
HERMAN VAMBERI VA IKKI O‘ZBEK SHOIRI
Dunyoga mashhur mojar sayyohi Herman Vamberi o‘z asarlarida Turkistonning tarixi, geografik muhiti, madaniyati, san’ati, tili va adabiyoti to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar beradi. Bevosita o‘zi tanishib suhbatlashgan ayrim tarixiy shaxs va adiblarni eslab o‘tadi. Biroq Herman Vamberining Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati va adabiyoti, o‘zbek adiblari ijodiga oid qarashlari bugunga qadar adabiyotshunoslikda tugal tasavvur beradigan holda atroflicha o‘rganilgani […]
28.05.2025 | 12:33
752
VATAN UNUTMAYDI QAHRAMONLARNI
O‘tgan yili Ozarbayjonga borganimda yurt bo‘ylab sayohatni “Birinchi faxriy xiyobon” va “Ikkinchi faxriy xiyobon”lardan boshlagandik. Ularda Vatani va xalqi tinchligi yo‘lida qurbon bo‘lgan mardlar dafn etilgan. Quroldoshlar go‘yo qabristonda ham saf tortib, yelkama-yelka yotardi. Qora va oq marmarlarda harbiy libos kiygan, qo‘lida qurol tutgan qahramonlarning mag‘rur surati yarqiraydi. Har qabr boshida bir bayroq olovdek hilpiraydi. […]
28.05.2025 | 09:17
644
FIDOYILIK MEZONI
Dahbediylar XVI asrda Samarqand yaqinidagi Dahbed qishlog‘i bu yerga Namanganning Kosonidan kelib, o‘rnashgan Maxdum A’zam Kosoniy – Dahbediy sharofatidan naqshbandiyaning yirik markaziga aylangan edi. Urgutiylar XIX asr oxirlari – XX asr boshlarida Dahbediy pirlarning muridi bo‘lgan bir avlod sharofati bilan Urgut tariqatning muhim manzillaridan biri sifatida nom qozondi. Urgutiy pirlar orasidan shunday bir sulola yetishib […]
27.05.2025 | 16:45
403
Asosiy
MILLATPARVAR
Taniqli tarixchi, arxivshunos Sirojiddin Ahmadning navbatdagi “Solihbek dodxoh – millat qahramoni” kitobi ko‘hna Turkistonda XIX asrning ikkinchi yarmida sodir bo‘lgan o‘ta murakkab tarixiy voqealarga, xalqimiz orasidan yetishib chiqqan millat qahramonlarining siyosiy-ijtimoiy, harbiy faoliyatiga, ularning yurtni himoya qilishga yo‘naltirilgan kurashiga bag‘ishlanganligi bilan alohida ilmiy ahamiyatga ega. Muallif davrning qarama-qarshiliklarga to‘la, ziddiyatli jihatlarini yaxshi bilishi, tarixiy, rasmiy […]
27.05.2025 | 12:31
764
TARIX CHARXPALAGIDA BIR BUTUN MAKON
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Arda Xiva” xalqaro turizm markazining ochilish marosimida so‘zlagan tantanali nutqida ta’kidlanganidek: “Amudaryoning ikki sohilida joylashgan Xorazm va Qoraqalpog‘iston elini Xudoyi taoloning o‘zi taqdirdosh qilib yaratgan. Bu ikki qo‘shni hududning tarixi, madaniyati va urf-odatlarini bir-biridan alohida tasavvur qilib bo‘lmaydi”. Bu asosiy yaqinlik uzoq tarixiy jarayon natijasida vujudga kelgan. Ushbu hududlar qadimgi […]
27.05.2025 | 09:14
564
Asosiy
30 YIL MAVHUMLIKDA
BIRINCHI O‘ZBEK BIBLIOGRAFI AKBARBEK DOLIMOV HAQIDA Eski Jo‘va. Toshkentning eng ko‘hna mavzelaridan biri. Bu o‘sha makon – Abdulla Qodiriy, Oybek, Gʻafur Gʻulom kabi ulug‘ yozuvchilarimiz asarlarida ko‘p martalab tasvirlagan joy. Zero, asarlar jadid ma’rifatparvarlari faoliyati Eski Jo‘vada keng quloch yoyganini tasdiqlaydi. Ayniqsa, bunda jadidlar tashkil qilgan “Turon” kutubxonasi va qiroatxonasi – Sag‘bon, Chorsu, Shayxovand Tahur, […]
23.05.2025 | 18:12
952
“O‘TIR” SO‘ZI QANDAY PAYDO BO‘LGAN?
O‘tirmoq fe’lini katta-yu kichik yaxshi tushunadi. Izohga hojat yo‘q. Bu so‘zning ildizi o‘t qadimgi tilimizda ot bo‘lgan va oturdï shaklida bo‘lgan, o‘tiradigan joyga otruq deyilgan. Menimcha, bu so‘z ro‘baro‘, yuzma-yuz bo‘lmoq ma’nosidagi otrï so‘zidan kelib chiqqan bo‘lsa kerak. “At-tuhfa” lug‘atida ham bu so‘zlar yuqoridagiday ko‘rinishda ko‘rsatilgan. Alisher Navoiyning “Munojot” nomi bilan mashhur “kelmadi” radifli g‘azalida […]
23.05.2025 | 09:21
665
Asosiy
QUVONISH KERAKMI YO HADIKSIRASH?
O‘ZQIR SULAYMON HAQIDA HIKOYA Yozuv emas – kodifikatsiya Avvalo, nima deb o‘yladim: hikoya yozildi, demak, uni yozgan bor. Bu “bor” kim? U odammi? Sun’iymi? Qalammi? Klaviaturami? Har qanday asar muallifni talab qiladi. Mazmuni bor fikr, ruhi bor obraz, vaqti va makoni bor voqelik faqat his etadigan, anglaydigan kimsalar tomonidan yaratiladi. Kuzataman, “Jadid” anchadan buyon yasama […]
22.05.2025 | 12:35
772
OLIMPNI ZABT ETGAN OLTINBOSH AVLOD
Jadidlarning birlamchi maqsadi – o‘sib kelayotgan yosh avlodga zamonaviy bilim berish orqali jamiyatning barcha bo‘g‘inida yetuk kadrlarni tayyorlash edi. Zero, taraqqiyot chambaragi ilm egalari qo‘lidadir. Bugun ham oramizda “millat bolalarini o‘qutmak” kabi ezgu ishga umrini bag‘ishlagan fidoyi ustozlar, jadid bobolarning munosib izdoshlari talaygina. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti akademik litseyi direktori, professor Ortiqboy Eshonqulov ana shunday […]
22.05.2025 | 09:27
587
O‘ZANLARGA QACHON QAYTAMIZ?
Jiyanim qo‘ng‘iroq qilib qoldi:– Ammajon, suyunchi bering, o‘g‘illi bo‘ldim.– Qutlug‘ bo‘lsin, muborak bo‘lsin! – xursand bo‘lib ketdim xushxabardan, – Istiqboli nurli bo‘lsin, ilohim…– Rahmat, ammajon, aytganingiz kelsin. Ismini Umar qo‘ymoqchiman, nima deysiz?– Umarbek yaxshi ism. Umarjon desa ham bo‘ladi. (Har qalay qulog‘imga shunday eshitildi).– Yo‘q, Umar emas, “O” bilan boshlanadi, Omar, ya’ni arabcha haqiqiy aytilishini […]
21.05.2025 | 16:10
846
SHOIRNI SEVDIRDI, SHE’RNI SEVDIRDI
Har bir shoirning o‘ziga xos she’r o‘qish uslubi bor. Ammo hamma shoirning uslubi ham ommalashavermaydi. Aksariyatiniki o‘zi bilan qolib ketadi. O‘zbekiston xalq shoiri, sevimli ustozimiz Halima Xudoyberdiyevaning she’r o‘qishi ommalashdi. O‘tgan asrning yetmish, saksoninchi yillarida adabiyot dunyosiga qadam qo‘ygan shoira borki, deyarli hammasi o‘z she’rlarini Halima opamga taqlid qilib o‘qirdi. Hatto yozish uslubiga ham taqlid […]
21.05.2025 | 12:38
630
SHIYPON SUHBATLARI SOG‘INCHI
Said Shermuhamedov 1930-yil 12-mayda Buxoro viloyatining Qorako‘l tumanida tug‘ilgan. 1948–1953-yillarda Samarqand davlat universitetida ta’lim olgan. O‘qishni tugatib, ushbu universitet aspiranturasida tahsilni davom ettirgan. Falsafa fanining dolzarb masalalari bo‘yicha 1960-yilda nomzodlik, 1974-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1994-yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasining a’zosi etib saylangan. Said Shermuhamedov o‘zining 60 yildan ortiq mehnat faoliyati davomida O‘zbekiston Fanlar akademiyasining falsafa […]
21.05.2025 | 09:51
338
“MENIKI, SENIKI, UNIKI” EMAS, BARCHAMIZNIKI
Yashil iqtisodiyot degani bu faqat daraxt ekish yoki chiqindini qayta ishlash emas. Bu, eng avvalo, resurslarni tejash, ekologik toza texnologiyalardan foydalanish va iqtisodiy yutuqlarni tabiatga zarar yetkazmagan holda qo‘lga kiritish demakdir. Biroq, afsuski, bu tushuncha hanuzgacha ko‘pchilik ongida chuqur joy olganicha yo‘q. Ayrim yurtdoshlarimiz hali-hanuz eski, tabiatga zararli usullardan voz kechishga shoshilmayapti. Bu holat o‘z-o‘zidan […]
20.05.2025 | 16:57
668
DEVORNING YORIG‘IDAN SIZIB CHIQQAN QIZG‘ALDOQ
Iroda UMAROVA – 1987-yil 3-martda Jizzax viloyati Forish tumani, Garasha qishlog‘ida tug‘ilgan. Hozirda Toshkent viloyatida istiqomat qiladi. 2006-2010-yillarda Nizomiy nomidagi TDPUda tahsil olgan.2009-2021-yillarda “Bekajon” gazetasida mutaxassis, 2022-2023-yillar “Akademnashr” nashriyotida muharrir bo‘lib ishlagan. HAYKALTAROSHGAU dag‘al toshlarni yechib oladinafis badanlardan,gulday boshlardan,harir liboslarning ustidan yechar,changlarni sidirar sizg‘in yoshlardan. Uning qo‘llari… o, uning qo‘llarijarroh qo‘llariday sezgir va tingchi.Toshlardan odamni […]
20.05.2025 | 12:38
957
Asosiy
ALUSHTADAN ESGAN YELLAR
1979-yil kuzida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutining yosh ilmiy xodimlari – yigirma to‘rt yigit paxtaga jo‘nadik. Chinozning bir qishlog‘idagi maktab binosida yotib, “oqoltin” teramiz. O‘sha kez hammamiz yosh, orzular katta, dunyoda bizdan bearmon odam yo‘qday. Bu qishloq aholisi qrimtatarlar ekan. Sarishta el, har bir uy oqlangan, ko‘chalar orasta. Odamlari xushmuomala, lekin og‘irkarvon. Yaxshi […]
18.05.2025 | 16:53
690
OV QUSHINING GALSTUGI
It bo‘yniga taqiladigan tasma qadimgi tilimizda qaloda deb atalgani haqida aytib o‘tgan edik. Ov qushlarining bo‘yniga taqiladigan maxsus bo‘yinbog‘ qarg‘i deb atalishi haqida “O‘zbek xalq ijodi yodgorliklari” kitobining 3-jildida ma’lumot keltirilgan. Shu kitobning 8-jildida jig‘avul so‘ziga shunday izoh berilgan: “bu so‘zning asl ma’nosi ov qushining bo‘yniga boylanadigan bo‘yinbog‘ bo‘lib, folklorda “shikor begi” ma’nosida ham qo‘llanadi” […]
17.05.2025 | 13:12
589
Asosiy
“MENI HAMON O‘QIRLAR VA UNUTMASLAR” YOXUD ASALAT AYANING NURLI XOTIRALARI
Asalat aya – momom. Suhbatlashib o‘tirgan edik, quloq ilg‘amas pichirlab “Abdulla Qodiriy. Julqunboy. “Mushtum”, dedilar. – Nima-nima? Aya, nima dedingiz?– Julqunboy.– Kim haqda gapiryapsiz? “…O‘n ikki yoshlarda edim. Jamalaksoch, yerga ursa ko‘kka sapchiydigan sho‘x-shodon bola paytlarimiz. Chimkent shahrining Gulbog‘ degan joyida katta hovlimiz bo‘lardi. Otam Komil boyvachcha Turdixo‘jayev yurtning taniqli kishilaridan biri edi. O‘zi qassob, […]
16.05.2025 | 09:05
1151
Asosiy
QATTOL QIRGʻIN ASORATLARI YOXUD NEGA YUZ MILLIONLIK NUFUSGA YETMADIK?
Ikkinchi jahon urushi yillarida endigina o‘n yoshidan hatlagan qizaloq – onam kattalar qatorida kolxozda ishlashga majbur bo‘lgan. Majbur qilingan. Onam rahmatli ko‘p aytardi: “Och o‘tiray-to‘q o‘tiray, sira urush bo‘lmasin!” Go‘dakligidayoq jismiga singib ketgan urush vahmi onamni umri poyonigacha tark etmadi. Nogoh nevaralari tushirib qoldirgan non ushog‘ini ko‘rib qolsalar, darrov terib olib, peshonalariga surtib bosh chayqardilar: […]
15.05.2025 | 15:52
700
DARD YOMONI…
Juda yaqin o‘tmish. So‘ridagi oqsoqollardan biri gazetni ikki ayirib, so‘nggi sahifadagi tibbiy maslahatdan bir shingilni teng-to‘shlariga havola qiladi: “Boshni sovuq, oyoqni issiq tut, shunda bod senga yo‘lamaydi”. Boshqasi ma’qul, deganday bosh irg‘ab, ko‘k choydan simiradi. Biri gazetxonlik oyoqlaganini ilg‘ab, radio qulog‘ini buraydi. Qadrdon ohangini topadi-yu, ko‘zini yumib, bosh tebrata boshlaydi. O‘sha qo‘shiq taxminan bundog‘: “Dard […]
15.05.2025 | 12:38
649