KUTUBXONA
Bo'lim: Maqolalar
KELINOYIMI, YANGAMI YO CHECHA?
Ba’zi lahjalarda, ko‘proq Farg‘ona vodiysi va Toshkent shevalarida, akaning xotiniga nisbatan “kelinoyi” yoki qisqartirib “kennoyi” deb, boshqa hududlarda “yanga” yoki “checha” deb murojaat qilinadi. Shuningdek, mahalliy so‘zlashuvlarda ularning turli (jengge, yengge, yengebiye, cheche, sheshe, gelimbiyi va hokazo) ko‘rinishlari mavjud. Ma’nodosh so‘zlarning ko‘pligi tilimiz boyligidir va ularni asrab-avaylash joiz. Ammo oynai jahon va radio, matbuot va […]
13.04.2024 | 15:24
977
O‘ZBEKISTONNING “YUMSHOQ KUCH”I
2016-yil prezidentlik lavozimiga kelgan Shavkat Mirziyoyevning islohotlari natijasida tarixiy Turkiston jug‘rofiy mintaqasining yuragidan joy olgan O‘zbekiston nomi tez-tez tilga olinmoqda. Bu holat ushbu mamlakat o‘zining muazzam ta’sir imkoniyatlarini anglab yetgani va ularni namoyish eta boshlagani bilan izohlanadi. “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi bilan muhim yangilanish jarayonini boshlab bergan Shavkat Mirziyoyev siyosati allaqachon olimlarning tadqiqot mavzusiga aylanib ulgurdi. […]
13.04.2024 | 15:21
705
KO‘KLAM KELADIR
Ko‘klam oyim yo‘lg‘a chiqqan, ko‘klam oyim qo‘zg‘alg‘an; Ko‘k ko‘ylakning bitishiga uncha ko‘p ham qolmag‘an! Tiniq havo… ko‘k yuzida oppoq, harir pardadek Oq bulutlar, unda-munda yoyilg‘anlar parishon. Shu’lalarning aksi bilan yiltillagan ignadek, Kun tig‘lari, qarashlarg‘a o‘tkur-o‘tkur sanchilg‘an… Qip-yalang‘och daraxtlar ham quchoq ochib, ko‘z tutib, Ko‘k ko‘ylakning bitishini chidamasdan kutalar. Qarg‘alar ham qishda qilg‘an gunohlarni unutib, Uzr […]
13.04.2024 | 15:14
324
VAQT MUSRIFLARI
Bolalaligimizdan “Nonni isrof qilma!”, degan pandni deyarli har kuni eshitganmiz va u qon-qonimizga singib ketgan. Yerga tushib yotgan urvoqni ko‘rsak, bir chetga olib qo‘ymasdan o‘tib ketolmaymiz. Lekin nondan boshqa narsalarning uvoliga ko‘pda e’tibor qilmaymiz. Ayniqsa, Vaqtning. Afsuski, dunyoda eng ko‘p isrof bo‘layotgan narsa bu Vaqtdir. Vaqt nomoddiy, uni qo‘l bilan ushlab, ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi. Shu […]
13.04.2024 | 14:59
351
OLMOS OPANING QUVONCHI
Atoqli shoir Gʻafur Gʻulom qiziga bag‘ishlagan bir she’rida: “Qiz degan ko‘ngilning qonidan bo‘lur”, deb yozgan edi. Darhaqiqat, Olmos opa dadasining shu ehtiromli ta’rifiga mos farzanddir. Olmos opa otasi haqidagi xotiralarida shunday yozadi: “Men dadamning ulug‘ kitobsevar olim, faylasuf, mutafakkir ekanlarini juda yaxshi bilar va bundan g‘ururlanar edim. Dadam biror she’rida kitobni oftobga qofiya qilganmi-yo‘qmi bilmayman, lekin […]
13.04.2024 | 14:55
430
KOINOT QUDUG‘I
Iskandarning shoxi borligini bilib qolgan sartarosh ichida saqlay olmay, bu sirni kimsasiz sahrodagi quduqqa aytdi. Shu bilan yengil tortib, undan qutuldim, deb o‘yladi. Ammo unday bo‘lmadi. Quduqdan qamish o‘sib chiqdi. Shu o‘rtada suruvini oldiga solib yurgan cho‘pon qamishni kesib, nay yasadi. Uni chalganida “Iskandarning shoxi bor”, degan sado chiqdi. Sartarosh ham, cho‘pon ham bunday choqda […]
13.04.2024 | 14:52
405
TABIATNING XATOSI
Yo‘q, isitmam yo‘q, do‘xtir. Qo‘ltig‘imga muzdey o‘lchagichingni tiqib, qitig‘imni qo‘zitib o‘tirma. Davleniyangiz bormi, deysanmi? Shunaqa tuzi past savollarga opoqdadam rahmatli: “Davleniya jonivor beva kirpidayam bo‘ladi. Faqat o‘lchashni yo‘lini qilsang bas”, deb qo‘yardi. Shu zamonda qon bosimi oshmaydigan odam borakanmi? To‘xta, xapdoringni qo‘yip tur. Oldin dardimni eshit. Ertaman yaxshi niyatda qo‘y bozorga ketyotuvdim. Ha-da, bugun Ultarmada […]
13.04.2024 | 14:48
283
ER YIGITNING NOMUSI MILLATINI UYG‘OTAR!
“Barchamiz, eng avvalo, Vatan himoyachisi, tinchlik posboni bo‘lishimiz zarur”. Mamlakatimiz Prezidenti, Qurolli Kuchlar Oliy Bosh qo‘mondoni Shavkat Mirziyoyevning ushbu so‘zlari kuni kecha poytaxtimizdagi “Turkiston” san’at saroyida ilk namoyishi bo‘lib o‘tgan “Vatan manzumasi” deb nomlangan adabiy-ma’rifiy kechaning bosh g‘oyasini tashkil qiladi. O‘tgan yildan boshlab mazkur adabiy-ma’rifiy dasturning keng miqyosda namoyish etilayotgani xalqimiz hayotida o‘ziga xos […]
13.04.2024 | 14:44
359
AYOL SHAʼNI
Eng avval Onaga – ayolga taʼzim, Taʼzimdir mushtipar opa-singilga. Bosgan izi asli – yurt xaritasi, Taʼzim boʻlsin yorga, darddosh koʻngilga. “Vatanni sevaman” degan izhorni Aytmasdan, jim yurish mumkindir, illo. Lek aziz ayolga bir dasta gulday, “Sevaman!” soʻzini aytmaslik gunoh! Ana shu ayolning koʻksidagi nur, Bu sovuq olamni sirga oʻragan. Oʻzidan zerikkan, kulgusi salqi, Bemurod dunyoning […]
13.04.2024 | 14:41
384
CHOʻYAN PECHKADAN XALQCHIL KUTUBXONAGACHA
Dima Qayum – bir soʻzli, chapani yigit. Uni jilovlash qiyin, boʻysundirish mahol. Uni ijtimoiy tarmoqlarda deyarli hamma taniydi. Chunki koʻp bora kun qahramoniga aylangan. Ha, nega “Dima” deysizmi? Oʻzining aytishicha, bozordagi rusiyzabonlar yo tili kelishmay, yo erkalatib bolaligida shunaqa ot qoʻyib chaqirishgan. Shu-shu, ijtimoiy tarmoqlarda ham bu nom taxallusga aylanib ketdi. Asli ismi Dilshodjon Boltaboyev […]
13.04.2024 | 14:35
251
GULMISIZ, RAYHONMISIZ?
Yozuvchi Surayyo Zoyirning “Gullar tirikchilik uchun yashamas, gullar tiriklik uchun yashaydi”, degan satrlari bor. Har gal gul bozoridan o‘tganimda shu satrlar beixtiyor tilimda aylanadi. Darhaqiqat, tirikchilik uchun bo‘lsa-da, rastalarga olib chiqilgan gul, chechaklarda dilbar hayot ramzi mujassam. Darvoqe, gul bozori… Hamisha qizg‘in, hamisha xaridorgir… Axir, biror bayram yo‘qki, gulsiz o‘tsa. Gullar bayramlarimizning go‘zal timsoli, ko‘ngildan […]
13.04.2024 | 14:31
491
AYOL SURATIGA CHIZGILAR
Ayol kim, uning nafosati, jozibasi, go‘zalligi qanday mezonlar asosida baholanadi? Bu sifatlar faqat ularning tashqi ko‘rinishi bilan belgilanadimi? Albatta, yo‘q. Ayollik tarovati avvalo, uning ma’naviyati, ichki dunyosi, go‘zal ruhiyati, xulq-atvori va axloqining to‘kisligi bilan o‘lchanadi. Xo‘sh, shu ma’noda, o‘zbek ayolining kechagi va bugungi qiyofasi qay ko‘rinishda? Ma’lumki, qadimdan Sharq ayoli o‘zini tutishidan tortib, husn-u jamoli-yu, […]
13.04.2024 | 14:28
700
HOKIM QACHON TEATRGA TUSHADI?
O‘tgan yili 22-dekabrda bo‘lib o‘tgan Respublika Ma’naviyat va ma’rifat kengashining kengaytirilgan yig‘ilishida Davlatimiz rahbari hal qilinishi lozim bo‘lgan muhim vazifalar qatorida O‘zbekistonda teatr san’atini rivojlantirish masalasiga ham to‘xtalib, jumladan, shunday degan edi: “Oyning bir kunini “Teatr kuni” deb e’lon qilib, hamma xodimlarning teatrga borishini yo‘lga qo‘ysak, o‘ylaymanki, har tomonlama foydali bo‘ladi”. Nihoyatda o‘rinli va dolzarb bo‘lgan […]
13.04.2024 | 14:25
233
MATONAT MALIKALARI
Bu ayollar taqdir turtkisini tuhfa deb bildilar. Ularning hayotiga nazar solsangiz, taqdirning og‘ir sinovlariga mardona bardosh berib, chinakam moʻjizalar yaratgan metinday mustahkam irodali, nekbin va oqila ayol siymosi ko‘z o‘ngingizda namoyon bo‘ladi. Beixtiyor o‘zingizning arzimas qiyinchiliklardan norizo bo‘lib, umidsizlikka berilgan kezlaringiz yodingizga tushib, shunchalar nodon bo‘lganingizdan uyalib ketasiz… QAMASHILIK QAYSAR QIZ – Men yoshligimdan juda […]
13.04.2024 | 14:20
285
“YANGI YO‘L”DAN “SAODAT”GACHA
Ma’lumki, o‘tgan asrning 20-yillarida yurtimizda “Yangi yo‘l” nomli jurnal nashr etila boshlangan. Bu jurnal dastlab gazeta shaklida bosilgan. Ziyo Said o‘zining “O‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927)” risolasida bu haqda ma’lumot bergan va 1924-yil 1-yanvardan boshlab chop etilgan ushbu gazeta haqida “Turkiston Ishtirokiyun firqa markazqo‘mi qoshidagi xotinlar bo‘limining fikr tarqatg‘uchisi”, deb ma’lumot bergan. Demak, “Yangi […]
13.04.2024 | 14:15
643
“TURON” SANOYI NAFISA ITTIFOQI
XIX asr oxiri, XX asr boshlariga kelib Turkiston Chor hukumatining xomashyo ombori va bozoriga aylanib qolgan edi. Mustabid harbiy ma’muriyat xalqning ijtimoiy-siyosiy tafakkuri rivojlanishi, madaniy jihatdan yangilanishi, oxir-oqibat o‘z mustaqilligini talab qilish darajasiga ko‘tarilishidan qo‘rqar, shu bois, har bir yangilikka qarshi turardi. Millat xodimlari xalqning ijtimoiy-siyosiy tafakkurini o‘zgartirish, uni bosib yotgan “bid’at” atalmish og‘ir yuk […]
13.04.2024 | 14:07
938
XALQ MULKI MUQADDAS!
Bugungi kunda jamiyatimiz hayotida “Yangi O‘zbekiston” va “Uchinchi Renessans” so‘zlari o‘zaro hamohang va uyg‘un shaklda qo‘llanilib, xalqimizning yagona maqsad sari intilishida asosiy yo‘nalish bo‘lib xizmat qilmoqda. Darhaqiqat, mustaqil taraqqiyot yo‘limizni belgilab olganimizdan beri o‘tgan vaqt mobaynida “Yangi O‘zbekiston” tushunchasining hayotimizga kirib kelishi ham o‘ziga xos zarurat mahsulidir. Ayni vaqtda O‘zbekiston o‘tmishda boshlangan ishlarning barcha jihatlarini […]
13.04.2024 | 14:03
300
“JALOLIDDIN” DRAMASI HAQIDA
XORAZM BAHODIRINING SALOMI Atoqli shoir va dramaturg Maqsud Shayxzoda qalamiga mansub “Jaloliddin Manguberdi” tarixiy dramasi 1943-yili Hamza nomidagi O‘zbek akademik drama teatrida sahnaga qo‘yiladi. Ikkinchi jahon urushi yillarida xalqning jangovar ruhini ko‘tarish maqsadida sovet hukumatining ijtimoiy buyurtmasi sifatida, lekin yuksak badiiy mahorat bilan yaratilgan ushbu asar keng jamoatchilikka, birinchi navbatda, frontga jo‘nab ketayotgan askarlarga namoyish […]
13.04.2024 | 13:56
7438
EGACHI
“O‘zbek xalq shevalari lug‘ati”da yozilishicha, ba’zi shevalarda “egachi” (“әkәji”, “egәch’”) deb akaning xotini, ya’ni yangaga nisbatan aytiladi. Ammo adabiy tilda, shuningdek, ayrim shevalarda “egachi” deganda “opa” tushuniladi: “egachi-singil” – “opa-singil”. Bu so‘z “ega” so‘zidan yasalmagan, “Devon-u lug‘otit-turk”da “ӭkā” so‘zi bor va u shunday izohlangan: “ӭkā – opa. O‘g‘uzlar ӭzā deydilar”. Ba’zi o‘zbek shevalarida bu so‘z […]
13.04.2024 | 13:36
334
QIYOFASIZLIK
Koinot ichra Yer deb atalmish makonda bugun yetti milliarddan ziyod odam yashamoqda. Har birining barmoq izlari bir-biriga o‘xshamagani kabi, qiyofalari ham o‘zgacha. Xuddi shunday birovning qalbi birovnikiga o‘xshamaydi. Bu haqda o‘ylaganingda ko‘nglingda bir shirin g‘urur uyg‘onadi: qanday ajoyib, bu dunyoda yana xuddi senday ikkinchi bir odam yo‘g‘-a?! Sen betakrorsan va yagonasan! Ya’ni Alloh har birimizga o‘zimizga mos ko‘z-qosh, tabassum, […]
13.04.2024 | 13:30
239
HAVODAN ZAHAR-ZAQQUM YOG‘ILMASIN
Bundan 40-50 yilcha oldin farg‘onalik ustoz muallim va shoir Iqbol Nazarov Vatan haqidagi she’rida: “Arig‘ingdan yotib suv ichay”, deya orzulagandi. Chanqoq odam yugurib kelib ariqdan engashib suv ichgan damlar bugun ertakka aylandimi? Ogahiy yozganidek, samo ham “ondin yog‘ar girdi xatar”ga aylanib bormoqdami? O‘sha “girdi xatar” qayerdan kelmoqda? Yerdan o‘rlab ko‘kka yetmayaptimi? To‘g‘ri, bugungi kunda “Yashil […]
13.04.2024 | 13:25
363